عوامل تربیت اسلامی (2)(پرسش و پاسخ)

پرسش:
برای رسیدن به تربیت صحیح اسلامی و کسب اخلاق فاضله، چه عواملی را آموزه‌های وحیانی اسلام مورد توجه و تاکید قرار داده است؟
پاسخ:
در بخش نخست پاسخ به این سوال به مباحثی همچون: 1- پرورش تفکر، تعقل و تعلم 2- تقوا و تزکیه نفس 3- عبادت پرداختیم. اینک در بخش پایانی دنباله مطلب را پی می‌گیریم.
4- محبت و نرمش
از جمله عوامل مهمی که در بحث تعلیم و تربیت اسلامی مطرح است، مسئله محبت و نقطه مقابل آن خشونت است. البته نقطه مقابل محبت، معمولا بغض است، ولی اثر محبت، احسان و نرمی است و اثر بغض، خشونت و سخت‌گیری می‌باشد. یکی از مشترکات همه ادیان بزرگ مانند: یهود، مسیحیت، بودا، زرتشت و اسلام این جمله است که: امام علی(ع) فرمود: احبب للناس ما تحب لنفسک و اکره لهم ما تکره لنفسک» برای دیگران همان را دوست بدار که برای خود دوست می‌داری، و همان را دشمن بدار که برای خود دشمن می‌داری. (نهج‌البلاغه- نامه 31) البته این دستور در اسلام، کلی و مطلق است، و استثناء و تقییدات آن عبارت است از: 1- دوست داشتن و محبت و بالعکس اکراه و بعض و دشمنی باید در چهارچوب عقل و منطق و موافق با مصلحت و شرایط زمانی و مکانی باشد. بنابراین موافق میل رفتار کردن غیر از مطابق مصلحت رفتار کردن است. 2- مصلحت جمع بر مصلحت فرد تقدم دارد. یعنی همیشه مصلحت جمع باید ملاک و معیار رفتار ما باشد نه مصلحت فرد.
اینکه قرآن‌کریم می‌فرماید: قصاص را کشتن و «اماته» تلقی نکنید، بلکه آن را حیات و زندگی جامعه بدانید (بقره- 179) ناظر بر این قاعده است که قصاص معنایش دشمنی کردن با انسان نیست بلکه دوستی کردن با جامعه انسانی است. 3- انسان را باید دوست داشت به خاطر انسانیت، نه به خاطر همین ظاهر و شکل انسانی‌اش. یعنی اگر انسانی ضد انسانیت شد. دیگر انسان دوستی درباره او معنا و مفهومی ندارد! البته کفاری که حربی نیستند، برای جلب قلوبشان می‌توان با آنها با محبت و احسان رفتار کرد. مسئله مولفه قلوبهم و صبر در برابر بدی‌های کافران و مشرکان در موارد متعددی از آیات و روایات تاکید شده است. همچنین سفارش شده که جواب بدی را با نیکی بدهید به شرط آنکه تاثیر نیکی قلوب آنان را جلب و به سوی اسلام هدایت کند «لا تستوی الحسنه ولاالسیئه، ادفع باللتی هی احسن» هرگز نیکی و بدی مساوی نیستند، اما برای (تالیف و جلب قلوب) به کسی که با تو بدی کرده به نیکوترین وجهی به او نیکی کن (فصلت -34)
5- تقویت حس حقیقت‌جویی
گرایش به سوی کمال و حقیقت‌جویی فطری همه انسان‌ها است: به همین دلیل انسان به دنبال علم و تحصیل معارف می‌رود. پیدایش تمدن عظیم اسلامی که از همان قرن اول پایه‌گذاری و آغاز شده از زمان پیامبر(ص) خواندن و نوشتن و با سواد شدن و تعلیم زبان‌های مختلف و علوم دینی شروع شد و بعد به علوم طبیعی و فلسفی، طب و پزشکی و... رسید. منشأ و ریشه آن، تشویق و بستر‌سازی فوق‌العاده‌ای بود که اسلام به تحصیل علم کرده و این برای مسلمانان یک امر مقدس بود. بنابراین بسترسازی و تحقق شرایط برای تقویت گرایش فطری کمال‌طلبی و حقیقت‌جویی یکی از مهم‌ترین عوامل تربیت صحیح و کسب اخلاق فاضله می‌باشد.
6- مراقبه و محاسبه
بحث مراقبه و محاسبه یک دیگر از اهم عوامل موثر در تربیت صحیح و کسب اخلاق فاضله می‌باشد که در تعلیم و تربیت‌های دینی و مذهبی وجود دارد، و در تعلیم و تربیت‌های غیرمذهبی و دینی وجود ندارد. این مطلب را علمای اخلاق گفته‌اند و عرفا روی آن تاکید بسیار کرده‌اند. مراقبه چیزی است که همیشه باید همراه انسان باشد. و همیشه حال انسان باید حال مراقبه باشد. اما در مورد محاسبه امام علی(ع) می‌فرماید: پیش از آنکه از شما حساب بکشند (در قیامت) خودتان همین جا از خودتان حساب بکشید، و خودتان را اینجا وزن کنید و محاسبه کنید (نهج‌البلاغه- خطبه 89) و امام کاظم(ع) می‌فرماید: «لیس منا من لم یحاسب نفسه فی کل یوم»‌ هر کسی که هر شبانه‌روز یک بار به حساب خودش رسیدگی نکند. او از ما نیست (کافی، ج2، ص453) لذا اولین شرط تربیت دینی مراقبه است و قبل از مراقبه مشارطه است و لازم است هر روز از خود محاسبه نفس داشته باشد و پس از محاسبه اگر اعمالش درست بوده باشد، شکر و سپاس به جا آورده، در غیر این صورت اگر کم تخلف کرده باشد معاتبه و اگر زیاد تخلف کرده باشد معاقبه را باید انجام دهد.