الگوسازی با هدف تابوشکنی

 
  سعید درویشی
  هشتم اردیبهشت ماه امسال بود که همزمان با نام‌گذاری 25 آوریل مصادف با پنجم اردیبهشت به نام «روز جهانی دختران در فناوری اطلاعات» از سوی اتحادیه بین‌المللی مخابرات، همایش «دختران در ICT» از سوی سازمان فناوری اطلاعات برگزار شد. همایشی که هدف آن «حمایت از توانمندسازی دختران با استفاده از ظرفیت‌های ICT» اعلام شده بود. بر اساس گزارش همایش، این مراسم در راستای سیاست‌های سازمان ملل بود که تمامی‌ کشورهای عضو این سازمان باید تلاش کنند تا به اهداف و شاخص‌های توسعه پایدار با همکاری و تعامل با یکدیگر در سه سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی دست یابند و سازمان ملل برای رسیدن به اهداف توسعه پایدار، ۱۷هدف کلان را تعیین و تصویب کرده که تمامی ‌آژانس‌های تخصصی بین‌المللی مثل یونسکو موظف و متعهدند که راهبردهای میان‌مدت و بلندمدت خود را بر اساس آن تنظیم کنند.
از نکات مهم این همایش انطباق شکل و محتوای آن با سند 2030 است. از پوستر تبلیغی همایش بگیرید که از اهداف ۱۷ گانه ۲۰۳۰ سخن می‌گفت تا برگزاری پنل‌هایی با محوریت بررسی ظرفیت ICT در راستای عدالت جنسیتی و عدالت آموزشی.
این همایش درست چند روز بعد از حضور جنجالی آذری جهرمی‌ وزیر ارتباطات در اجلاس سران جامعه اطلاعاتی در ژنو برگزار شد. وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در این اجلاس می‌گوید: «مایلم در اینجا تنها بر روی اهداف ۱۶ و ۱۷ سند توسعه پایا تمرکز کنم. هدف شماره ۱۶ خواستار ایجاد موسسات کارا و پاسخگو در تمامی‌ سطوح است. مفتخرم به شما اعلام کنم که ما پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در این زمینه داشته‌ایم. ما سعی کرده‌ایم با توسعه خدمات دولتی خود، کارایی، در دسترس بودن، شفافیت و پاسخگویی را در بخش دولتی افزایش دهیم». سخنانی که علی‌رغم تلاش مسئولان این وزارتخانه برای بی‌ارتباط نشان دادن آن با سند 2030 اما گویای واقعیتی بزرگ است و آن برنامه‌ریزی گسترده این وزارت‌خانه برای پیاده‌سازی مدل‌های غربی در حوزه فعالیت خود.
زنانه دیدن دنیا یا بومی‌سازی دستورالعمل ساختارشکنی؟
همزمان با روز زن سال گذشته سندی در وبگاه سازمان فناوری اطلاعات ایران بارگذاری شد با عنوان «فرصتی برای بازاندیشی و زنانه دیدن دنیا» که در بخش چکیده چنین آمده است: «امسال از میلاد حضرت زهرا(س) تا روز جهانی زن فرصت بسیار ویژه‌ای بود برای توجه و خودارزیابی در حوزه زنان. این فاصله 11روزه را در سازمان فناوری اطلاعات بیش از همیشه بر موضوع زنان تمرکز کردیم. فاصله‌ای که در آن برخی از تصمیم‌ها با جهت‌گیری کاهش شکاف جنسیتی گرفته شد.»
در این سند که باید از آن با عنوان سند توسعه پایدار در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نام برد، افزایش عدالت جنسیتی، ایجاد نظم شبکه‌ای برای به چالش کشیدن ساختار فعلی که از آن به نظام سلسله مراتبی یاد شده و گسترش جامعه مدنی به‌عنوان سه هدف اصلی این وزارت یاد شده است. از نکات جالب در مقدمه این سند تأکید بر برهم زدن ساختار نهادینه شده فعلی با استفاده از فناوری اطلاعات است که به دنبال ظهور بازیگران جدید در حوزه زنان رخ خواهد داد.
این سند چارچوب فکری خود را منطبق با «شکاف جنسیتی» معرفی می‌کند که برگرفته از «گزارش شکاف جنسیتی جهانی» تهیه شده توسط مجمع جهانی اقتصاد است. مجمع جهانی اقتصادی نهادی بین‌المللی است که توسط وزارت امور خارجه آمریکا هدایت می‌شود. از جمله برنامه‌های این مجمع اجرای طرح «مجمع رهبران جوان جهانی» (یا به اختصار YGL) است که با هدف «جذب جوانان شاخص برای شکل‌دهی به آینده جهان» شروع به کار کرده است. بنیان‌گذار این طرح «کلاوس شواب» است در سال 2011 شبکه دیگری را نیز برای جوانان کلید زد. این شبکه «جامعه شکل‌دهندگان جهانی» نام‌ گرفته است که در تعریف کارکرد آن آمده است این شبکه جهانی به‌عنوان حلقه وصل اجتماعات مدنی و داخلی جوانان برای استفاده از پتانسیل افراد شاخص این گروه‌ها برای هم‌افزایی در جنبش‌های مدنی‌ است. دفاتر این شبکه نیز در شهرهای بزرگ جهان واقع شده است و در حال حاضر بیش از 200 حلقه این شبکه در سراسر جهان مستقر هستند؛ از جمله در میدان آرژانتین تهران.
از نکات قابل توجه این است که آذری جهرمی ‌بهمن 1396 با انتشار یک استوری در صفحه‌ اینستاگرام خود کتاب «انقلاب صنعتی چهارم» نوشته «کلاوس شواب» را معرفی کرد. این کتاب به موضوع جنبه‌های اجتماعی تکنولوژی و تمدن پرداخته است. آذری جهرمی ‌درباره‌ این کتاب نوشت: «این کتاب را برای مطالعه معرفی می‌کنم. با مطالعه آن درک دنیای آینده در افق فناوری اطلاعات ساده‌تر خواهد شد».
گفتنی است برنامه‌های بلندمدت «کلاوس شواب» بخشی از پروژه «جوانان جهان» وزارت خارجه آمریکا است که در اداره دیپلماسی عمومی این وزارت طراحی و اجرا می‌شود. دستورالعمل این برنامه عبارت است از ارتباط گسترده با جوانان جهان و کمک به حل چالش‌های پیش‌روی این نسل با استفاده از ابزارهای بین‌المللی برای شکل‌دهی و ساخت آینده جهان.
سند توسعه پایدار در وزارت ارتباطات در بخش اقتصادی، توانمندسازی زنان روستایی برای افزایش مشارکت اقتصادی را به‌عنوان هدف خود برگزیده است. نویسندگان این سند با نگاهی جنسیت‌زده سعی می‌کنند با تقسیم فضای کار به دو حوزه زنانه و مردانه، رسالت خود را «توسعه فرهنگ کارآفرینی زنانه» اعلام کنند که به دنبال الگوسازی زنان کارآفرین برای زنان روستایی است، اما از الگوهای خود هیچ سخنی به میان نمی‌آورند.
در حوزه آموزش و سلامت نیز محرومیت جنسیتی به‌عنوان پیش‌فرض این سند دیده می‌شود. تلاش برای کاهش شکاف جنسیتی در حوزه آموزش و استفاده از IT برای تابوشکنی از جمله برنامه‌های سند توسعه پایدار در وزارت ارتباطات است. نویسندگان این سند جامعه زنان امروز را یک «جامعه سنتی» قلمداد می‌کنند که به واسطه سواد پایین آنها، تابوهایی برای خود ‌ترسیم کرده‌اند و این سازمان وظیفه دارد با استفاده از ظرفیت فناوری اطلاعات این تابوها را شکسته و سلامت زنان را ارتقاء دهد!
 تبلیغ دوگانه کاذب مدیریت زنانه و مردانه
در این سند سعی شده با القای این انگاره که مدیریت امری فارغ از جنسیت است و مدیریت زنانه فراتر از مدیریت مردانه است، به موضوع سهم 30 درصدی زنان در مدیریت کشور‌ اشاره شود، امری که به‌صورت قطع از دستورات سند 2030 است. رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران که به‌عنوان این سند معرفی شده است، در بخش «گزارش فعالیت‌های علمی» حمایت از مدیران زن برای ارتقا به سطوح مدیریتی را از جمله نکات برجسته دوره فعالیتش ذکر کرده است.
وی علی‌رغم تأکید بر مثبت بودن رعایت اندازه‌ای از «تبعیض مثبت»، تأکید می‌کند که برای اجرایی شدن مدیریت زنانه باید ابتدا چارچوب فکری و چشم‌انداز دختران جوان را تغییر داد. به همین مناسبت شاهد هستیم که طی یک سال گذشته حجم عظیمی ‌از برنامه‌های این سازمان با عنوان «استارت‌آپ خطرپذیر» با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش در دبیرستان‌های دخترانه در حال اجرا است.
 وزارت ارتباطات
یا پیاده‌ساز مدل‌های غربی؟
مخالفت با راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات، سنگ‌اندازی مقابل پیام‌رسان‌های داخلی، حمایت بی‌حد و مرز از شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های خارجی، ابراز مخالفت علنی با فیلترینگ هوشمند و مشکلات عدیده حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات باعث نشده تا وزارت ارتباطات از اجرای سند 2030 دست بردارد. همت این مجموعه در حدی بوده که نشریه‌ای تخصصی درحوزه فناوری اطلاعات را نیز به خط کرده‌اند تا درباره «نابرابری جنسیتی» گزارش تولید کند!
حضور وزیر ارتباطات در اجلاس سران جامعه اطلاعاتی و برگزاری همایش «دختران در ICT» از نتایج سندی است که بدون سروصدا توسط سازمان فناوری اطلاعات ایران تهیه شده و با جدیت در حال اجراست. این سند همان‌گونه که گفته شد، نسخه فارسی تفکرات «کلاوس شواب» است که آذری جهرمی ‌نیز علاقه خاصی به وی دارد.
به‌نظر می‌رسد این وزارت‌خانه علی‌رغم هشدارهای صریح رهبر معظم انقلاب درباره ممنوعیت اجرای سند 2030، طی دو سال اخیر در همکاری گسترده با برخی وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌ها در گستره ملی به اجرای آن مشغول است و وظایف تخصصی خود را به بوته فراموشی سپرده است.
گفتنی است، وبگاه سازمان فناوری اطلاعات ایران در اقدامی ‌عجیب سند مربوط به همایش «دختران در ICT» که به زبان انگلیسی بوده را از بخش اسناد خود حذف کرده است.