یاد خـدا؛ ذکر قلبـی یـا زبــانی؟
شبهه: در برخی آیات، تعبیر «اذْکُرُوا اللهَ» و در برخی دیگر «اذْکُرُوا اسْمَ اللهِ» آمده است؛ همچنین در برخی آیات، تعبیر «اذْکُرْ رَبَّکَ» و در برخی دیگر «وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ» آمده است. تفاوت این دو دسته تعبیر چیست؟ بودن واژه «اسم» در برخی عبارت‌ها چه معنایی را می‌رساند؟
پاسخ: تکرار یک مضمون در چند آیه از آیات قرآن، نشان‌دهنده تفاوت‌های جزئی و ظریفی در آن تکرارهاست؛ بنابراین نباید به‌سرعت آن‌ها را فقط برگرفته از تنوع در بیان یا تفنن ادبی دانست، بلکه شایسته است با تدبر در آیات و توجه به سیاق هر یک، بررسی کنیم که آیا این تفاوت در تعبیر، در مقام بیان نکته خاصی است یا فقط برای حفظ آهنگ آیات یا فاصله آن‌ها و در مقام تأمین هدفی لفظی اعمال شده است؟ (۱)
تعبیر «اُذْکُرُوا اِسْمَ اللهِ»
در قرآن شاهد تعبیر «اُذْکُرُوا اللهَ» (۲) هستیم؛ یعنی خدا را یاد کنید. با وجود این، در دو آیه تعبیر متفاوت «اُذْکُرُوا اِسْمَ اللهِ» آمده است. بررسی این دو آیه نشان می‌دهد هر دو درباره تذکیه (حلال شدن گوشت حیوان) هستند. خداوند متعال در آیه چهارم سوره «مائده» می‌فرماید: «هنگام فرستادن سگ شکاری، نام خدا را بر زبان جاری کنید تا استفاده و خوردن حیوانی که سگ برای شما شکار می‌کند، حلال باشد.» (۳)
همچنین در آیه ۳۶ سوره «حج»، خداوند دستور می‌دهد هنگام نحر شتر، نام خدا را بر زبان جاری کنید (۴)؛
بنابراین علت اینکه در این دو آیه باید اسم خدا ذکر شود، این است که هنگام ذبح، نحر و شکار، فقط یاد خدا کافی نیست و باید نام خدا هم بر زبان جاری شود تا حیوانی که ذبح، نحر یا شکار می‌شود، حلال و قابل استفاده باشد. (۵)
تعبیر «وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ»
بررسی آیاتی که در آن‌ها قرآن از ما می‌خواهد نام پروردگار را ذکر کنیم نیز نشان می‌دهد که هر دو درباره نماز هستند. خداوند در آیه هفتم سوره «مزمل» از پیامبرش می‌خواهد بخشی از شب را به راز و نیاز با او و اقامه نماز اختصاص بدهد. آیه ۲۵ سوره «انسان» نیز درباره نماز است (۶) و نیازی به گفتن نیست که در هنگام نماز، صرفِ به یاد خدا بودن در قلب کافی نیست و باید نام خدا را بر زبان جاری کرد: «إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهارِ سَبْحاً طَوِیلاً * وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً: تو را در روز رفت‌وآمدی (مشغله) طولانی است [پس ساعات شب برای عبادت فرصتی بهتر است]. نام پروردگارت را یاد کن [و از غیر او قطع امید نما] و فقط دل بر او بند.» (۷) همچنین می‌فرماید: «وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً * وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً؛ و صبح و شام نام پروردگارت را یاد کن و پاره‌ای از شب را سر به سجده گذار و او را در شب طولانی تسبیح گوی.» (۸)
لزوم وجود هم‌زمان ذکر قلبی و ذکر زبانی
توجه قرآن به هر دو ساحتِ ذکر قلبی و ذکر زبانی، نشان می‌دهد که یاد خدا در منظومه قرآنی به یک بُعد محدود نمی‌شود و دارای دو بُعد بیرون و درون است. از یک سو، آیاتی بر یاد و توجه درونی به خدا تأکید دارند؛ از سوی دیگر، در مواردی سخن از لزوم ذکر نام خدا و وجوب اظهار زبانی آن به میان آمده است. بنابراین نمی‌توان با استناد به اهمیت ذکر قلبی، اعمال و عبادات ظاهری مانند نماز را بی‌اهمیت یا غیرضروری دانست. البته ذکر زبانی هنگامی که از حضور قلب و توجه واقعی به خداوند ریشه گرفته باشد، ارزشمند است؛ چنان‌که ادعای یاد قلبی بدون اینکه در گفتار و رفتار انسان نمود و ظهوری داشته باشد، کافی نیست.
نتیجه
قرآن در بسیاری از آیاتش از خوانندگان خود می‌خواهد که خدا را یاد کنند؛ با وجود این، در برخی از آیات شاهدیم که کلمه «اسم» به این درخواست افزوده شده و باید نام خدا ذکر شود. بنابراین، صرفِ به یاد خدا بودن، بدون بر زبان جاری کردن نام خدا، کافی نیست.
بررسی این آیات نشان می‌دهد که این آیات درباره تذکیه حیوانات و نماز هستند و همان‌طور که می‌دانیم، در این دو زمان، صرفِ یاد خدا بودن کافی نیست و باید نام خدا بر زبان جاری شود.
پی‌نوشت‌ها:
1. ر.ک: حسین توفیقی؛ تفسیر پنج موضوع قرآنی؛ قم: دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۵ ش، صص. ۶۰ ـ ۸۸.
2. بقره: ۱۹۸، ۲۰۰، ۲۰۳ و...
3. «یَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ اَلطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اَللهُ فَکُلُوا مِمّا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اِسْمَ اَللهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اَللهَ إِنَّ اَللهَ سَرِیعُ اَلْحِسابِ؛ از تو سؤال می‌کنند چه چیزهایی برای آن‌ها حلال شده است؟ بگو: «آنچه پاکیزه است، برای شما حلال گردیده؛ (و نیز صید) حیوانات شکاری و سگ‌های آموخته (و تربیت‌یافته) که از آنچه خداوند به شما تعلیم داده، به آن‌ها یاد داده‌اید، (بر شما حلال است؛) پس، از آنچه این حیوانات برای شما (صید می‌کنند و) نگاه می‌دارند، بخورید؛ و نام خدا را (به هنگام فرستادن حیوان برای شکار،) بر آن ببرید؛ و از (معصیت) خدا بپرهیزید که خداوند سریع‌الحساب است!»
4. «وَ اَلْبُدْنَ جَعَلْناه ا لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اَللهِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اِسْمَ اَللهِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا اَلْقانِعَ وَ اَلْمُعْتَرَّ کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛ و شترهای چاق و فربه را (در مراسم حج) برای شما از شعائر الهی قرار دادیم؛ در آن‌ها برای شما خیر و برکت است؛ نام خدا را (هنگام قربانی کردن) در حالی که به صف ایستاده‌اند بر آن‌ها ببرید؛ و هنگامی که پهلوهایشان آرام گرفت (و جان دادند)، از گوشت آن‌ها بخورید و مستمندان قانع و فقیران را نیز از آن اطعام کنید! این‌گونه ما آن‌ها را مسخّرتان ساختیم، تا شکر خدا را به‌جا آورید.»
5. محمد بن جریر طبری؛ جامع البیان؛ بیروت: دارالمعرفه، ۱۴۱۲ ق، ج ۸، ص ۱۲۸ و ج ۱۶، ص ۵۵۵. فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ چ. ۳، تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲ ش، ج ۳، ص ۲۵۰ و ج ۷، ص ۱۳۷.
6. مقاتل بن سلیمان؛ تفسیر مقاتل بن سلیمان؛ بیروت: دارإحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ ق، ج ۴، ص ۵۳۴. هود بن محکم هواری؛ تفسیر کتاب الله العزیز؛ الجزایر: دارالبصائر، ۱۴۲۶ ق، ج ۴، ص ۴۱۰. سهل تستری؛ تفسیر التستری؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۳ ق، ج ۱، ص ۱۸۰.
7. مزمل: ۷ ـ ۸.
8. انسان: ۲۵ ـ ۲۶.
*هادی غلامرضایی