جشنوا ره شعر فجر در مسیر بالندگی
رضا اسماعیلی
جشنواره شعر فجر، در پانزده سالگی خود در حال نزدیک شدن به نقطه مطلوب و مورد انتظاری است که از یک جشنواره ادبی ملی انتظار میرود. تلاش متولیان بنیاد شعر و ادبیات داستانی برای رساندن این جشنواره به نقطه مطلوبی که مورد انتظار جامعه ادبی است، قابل ستایش است. شیوه برگزاری این دوره از جشنواره با وجود محدودیتها و ممنوعیتهای
کرونایی - از مراسم افتتاحیه تا اختتامیه- شیوهای متعادل و متناسب با شأن یک جشنواره ادبی ملی بود.
تنها چالشی که در این دوره از جشنواره شاهد آن بودیم، در مورد انتخاب دبیرعلمی جشنواره بود. انتخاب دبیرعلمی جشنواره از میان جامعه دانشگاهی – مریم جلالی- به رغم مخالفت طیفی از شاعران، انتخابی جسورانه بود. این انتخاب زمینهساز پیوند بیشتر شعر انقلاب و دفاع مقدس با جامعه دانشگاهی شد.
البته این نظر که باید دبیر علمی جشنواره شعر فجر «صاحب نام» باشد، تا حدودی قابل قبول است. ولی پیش و بیش از «شهرت»، باید به قابلیتها و توانمندیهای علمی فردی که به عنوان دبیر علمی منصوب میشود توجه کرد. از این منظر، میتوان بر انتخاب یک استاد دانشگاه به عنوان دبیر علمی این دوره از جشنواره مهر تایید زد. چنانکه دبیر علمی جشنواره نیز در فرازی از دفاعیه خود، ضمن تاکید بر این نکته در پاسخ مخالفان گفت: «جامعه دانشگاهی هم جزئی از این طیف است و دارای ساختارهای زیباییشناسی خودش است و نگاه مستقلی به ادبیات دارد. او هم حق دارد در این جشنواره نماینده داشته باشد، در واقع تمام طیفهای موجود باید بیایند. اما جشنواره شعر «فجر» را نه کاملا به جامعه دانشگاهی بسپاریم و نه فقط به جریانهای پیش رو. باید تلفیقی از تمام جریانهایی که مخاطب دارند شکل بگیرد...».
یکی از بخشهای متفاوت پانزدهمین دوره جشنواره شعر فجر، انتخاب برترین شاعران دفاع مقدس به مناسبت چهلسالگی جنگ تحمیلی توسط نمایندگان رسانهها بود. افزودن این بخش به جشنواره در مجموع با استقبال جامعه ادبی همراه بود. تنها حاشیهای که برای این بخش از جشنواره به وجود آمد، سؤال و ابهام بعضی از دوستان شاعر در مورد متر و معیار انتخابها بود. اینکه انتخاب برترین چهرههای شعر دفاع مقدس مبتنی بر چه مولفههایی بوده است؟ توانمندی ادبی؟ شهرت؟ حضور مستمر در عرصه شعر دفاع مقدس؟ سن؟ و...
برای پاسخ به سؤالات و ابهامات موجود، دبیرخانه پانزدهمین جشنواره بینالمللی شعر فجر برای روشن شدن افکار عمومی در اطلاعیهای فرایند این انتخاب را چنین تعریف کرد: «دبیرخانه جشنواره شعر فجر با ارسال نامههایی به خبرگزاریها، روزنامهها و مجموعههای فعال در حوزۀ کتاب و ادبیات، از آنها خواست تا نمایندهای را برای عضویت در گروه کارشناسی و نظرسنجی بخش ویژه این رویداد ادبی به دبیرخانه جایزه معرفی کنند. فهرست آثار منتشرشده و نیز شاعرانی که طی چهار دهه گذشته اثری در حوزه شعر دفاع مقدس از آنها منتشر شده در اختیار داوران این بخش قرار گرفت تا براساس آن بتوانند چهرههای برتر را انتخاب و به دبیرخانه این رویداد ادبی معرفی کنند.»
با پذیرش این قاعده که مبنای این انتخاب، رسانهها بودهاند، خرده گیری بر انتخابها، محلی از اعراب ندارد. چرا که متر و معیار رسانهها بیشتر حضور خبری چهرههای معرفی شده در خبرگزاریهاست. بنابراین طرح این سؤال که چرا نام بعضی از شاعران که دوران دفاع مقدس را درک نکردهاند در این لیست آمده است – با توجه به معیار تعریفشده – محلی از اعراب ندارد.
در پایان اشاره به این نکته ضروری است که جشنواره بینالمللی شعر فجر باید برای حفظ میراث 1200 ساله شعر و ادب پارسی و شکفتگی و شکوفایی شعر معاصر گامهای بلندی بردارد. این واقعیتی غیرقابل انکار است که امروز زبان پارسی دوران فترت را میگذراند. چنانکه رهبر معظم انقلاب در دیداری که در سال 98 با استادان زبان فارسی و شاعران داشتند، ضمن ابراز نگرانی از فرسودگی زبان پارسی خطاب به صداوسیما و متولیان نهادهای کلان فرهنگی فرمودند:
«من از صداوسیما گلهمندم، به دلیل اینکه به جای ترویج زبان صحیح و معیار و زبان صیقلخورده و درست، گاهی زبان بیهویت و تعابیر غلط و بدتر از همه تعابیر خارجی را ترویج میکند. انتشار فلان لغت فرنگی یک مترجم یا نویسنده از تلویزیون، موجب عمومی شدن آن لغت و آلوده شدن زبان به زوائد مضرّ میشود...نگذارید زبان فارسی دچار فرسودگی و ویرانی شود... زبان فارسی قرنهای متمادی است که عمدتاً به وسیله شاعران بزرگ حفظ شده و این گونه سالم و فصیح به دست ما رسیده است، بنابراین ما باید حرمت زبان را حفظ کنیم و اجازه نداریم با بیمبالاتی آن را به دست فلان ترانهسرای بیهنر بدهیم که الفاظ را خراب کند و بعد نیز با پول بیتالمال در صداوسیما و دستگاههای دولتی و غیردولتی پخش شود...».
برای احیای این گنجینه بیبدیل، رسالت متولیان جشنواره شعر فجر، زمینهسازی بیشتر برای باروری و بالندگی این میراث عظیم فرهنگی است. جشنواره شعر فجر میتواند با برنامهریزی هوشمندانهتر و تعامل سازندهتر با شاعران پارسیزبان جهان، زبان پارسی را از مظلومیت و مهجوریتی که به آن مبتلاست، نجات دهد. البته تحقق این هدف بدون همراهی و همدلی سایر نهادهای فرهنگی ممکن نیست.
برگزاری محفل ادبی شاعران پارسیزبان جهان در این دوره از جشنواره، گامی قابل ستایش در مسیر تحقق این هدف بود که امید است در سالهای آتی نیز با کمیت و کیفیت مطلوبتری استمرار یابد.
امید آنکه در سالهای پیش رو، جشنواره شعر فجر با همراهی و همدلی سایر نهادهای فرهنگی بتواند به یک جشنواره بینالمللی – به معنای کامل کلمه – تبدیل شود. جشنوارهای پویا و تاثیرگذار – اینچنین باد.