تاملی درباره درسهایی که ماجرای کرونا به همراه دارد- بخش نخست
بلای کرونا، امتحانی برای سنجش انسانیت
رضا الماسی
هر روزی که میگذرد، خبرهای جدیدی از نحوه تعامل جامعه با مهمان ناخوانده این روزهای کشورمان منتشر میشود که بعضی از این خبرها امیدوارکننده و برخی هم تاسفآور است. از فداکاریهای مادر لرستانی در ضد عفونی کردن وسایل عمومی شهر، خدمات بهداشتی گروههای جهادی، هیئات مذهبی و اقشار مختلف مردم به یکدیگر و زحمات شبانهروزی کادرهای بیمارستانی در اقصی نقاط کشور گرفته تا سوءاستفادههای برخی زالوصفتان از شرایط موجود برای سودجویی و حتی ضعفهای فرهنگی که در تعاملات اجتماعی پدیدار میشود، همگی نشانگر لایههای مختلف یک جامعه است که رخدادهای اینچنینی قطعاً میتواند موجب رشد و دستاورد برای کشورمان گردد.
در چند هفته اخیر به طور مفصل به زوایای مختلف شیوع ویروس کرونا در کشور پرداخته شده و ما هم قصد نداریم خیلی حرفهای تکراری بزنیم. آنچه شاید در این روزها کمتر مورد توجه قرار گرفته، نوع مواجهه ما با این موضوع و عیان شدن برخی ضعفهای فرهنگیمان در این شرایط حساس است.
مفهوم بلا و سنت ابتلا
در این چند روزی که از شیوع بیماری کووید 19 گذشت، برخی عارضه کرونا را بر اساس ادبیات دینی به یک بلای عمومی تعبیر کردند و برخی هم آن را به نوعی از جمله ابتلائات و امتحانهای الهی برشمردند.
برای اطلاع دقیق از این موضوع با یک کارشناس دینی به گفتوگو مینشینیم. حجتالاسلام والمسلمین دکتر حسین مظفری،استاد اخلاق و دانشیار موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) به گزارشگر کیهان میگوید: «سنت ابتلا و امتحان، یکی از سنتهای قطعی خداوند نسبت به همه افراد و جوامع انسانی است و این مسئله بارها در قرآن کریم و روایات اهلبیت علیهمالسلام مورد تأکید قرار گرفته است. نکته دوم آنکه؛ مفهوم «بلا» در فرهنگ قرآن با مفهوم آن در میان ما تا حدّ زیادی متفاوت است؛ زیرا ما معمولا مشکلاتی از قبیل فقر، بیماری، مرگ و میر، جنگ، قحطی و... را مصداق بلا میدانیم؛ اما قرآن کریم علاوهبر اینها، نعمتهایی همچون قدرت، زیبایی، امنیت، رفاه، علم و... را هم از مصادیق بلا میداند. در سوره فجر این گونه میخوانیم که: «فاما الانسان اذا ما ابتلاه ربّه فأکرمه و نعّمه فیقول ربّی أکرمن، و اما اذا ما ابتلاه فقدر علیه رزقه فیقول ربّی أهانن.» یعنی در هر دو مورد، چه در آنجایی که خداوند نعمتی به انسان بخشیده، و چه در آنجا که او را تحت فشار قرار داده و نعمتی را از او سلب کرده، تعبیر «ابتلاه» به کار رفته است.»
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه میدهد: «دلیل این مسئله روشن است. جهت آن این است که بلا به معنای آزمایش و امتحان است، و همان گونه که سختیها و مشکلات میتواند مایه آزمایش انسان باشد، بهرهمندی از نعمتها هم نوعی آزمایش و امتحان است. هر دوی اینها میتوانند محکی برای سنجش میزان بندگی یک انسان یا جامعه نسبت به خدای تبارک و تعالی قرار گیرند. این طور نیست که وسیله «ابتلاء» تنها سختیها باشد، خیر بهرهمندی از نعمتها هم امتحان است. اتفاقا شاید تعداد افرادی که از امتحان به سختیها قبول شده و سربلند خارج میشوند، بیش از تعداد افرادی باشد که در نعمت و رفاه، بندگی خود را حفظ و ابراز میکنند؛ زیرا قرآن میفرماید: «ان الانسان لیطغی ان رآه استغنی»؛ انسانهای تربیت نشده، به محض آنکه مقداری وضعشان خوب میشود، در نعمت و رفاه و آسایش قرار میگیرند و دستشان، به پول و پله یا ثروت و مقامی میرسد، خدا را فراموش میکنند و سر به طغیان میگذارند.»
حجتالاسلام والمسلمین دکتر مظفری، تاکید میکند: «بر خلاف تصور عدهای از مردم، اگر خداوند، فرد یا جامعهای را از راه ابتلای آنها به برخی از مشکلات امتحان کرد، لزوماً نشانه آن نیست که آنها مورد قهر و غضب خداوند قرار گرفتهاند و خداوند آنها را دوست نمیدارد (هر چند ممکن است در برخی موارد اینچنین باشد) و بالعکس، اگر خداوند به فردی و یا جامعهای نعمت بخشید و آنها را به رفاه و آسایش و عافیت مبتلا ساخت، معنایش آن نیست که آن فرد یا جامعه، عزیز دردانه خدا هستند و جایگاه خاصی نزد خداوند دارند.»
او در توضیح این مطلب میافزاید: «در همان آیات سوره مبارکه فجر اگر دقت شود، این معنا هم به خوبی از آنها به دست میآید. علاوهبر اینکه خداوند انسانهای برجسته و محبوبی همچون پیامبران علیهمالسلام را به سختیهای فراوانی آزموده است که موارد فراوانی از آنها در قرآن ذکر شده است، اساساً زندگی هیچ پیامبری - از آدم تا خاتم - خالی از مشکلات و ناکامیها نبوده و این جمله هم از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله معروف است که «ما أوذی نبیّ مثل ما أوذیت»؛ یعنی هیچ پیامبری همچون من اذیت نشد.»
فراموشی دعا و توسل
رضا محمدی، فعال فرهنگی در گفتوگو با گزارشگر کیهان میگوید: «ترس و استرسی که در این مدت متحمل شدیم موجب غفلت خیلیهایمان از کیمیای دعا و توسل شد. همین دوری نسبی از منبع نور و معنویت منجر به بروز برخی خودخواهیها و حتی برخوردهای نامناسب اجتماعی گردید.»
او میافزاید: «شاید شما هم با اینگونه برخوردهای نامناسب با موردی که مشکوک به مبتلا شدن به کرونا بوده برخورد داشتید. حالا مواجه شدن با مبتلایان قطعی با این ویروس بماند که خود این برخوردها امتحاناتی بود که بسیاری از ما با آن آزموده شدیم.»
اینجاست که جا دارد و باید به مجاهدت بسیاری از پزشکان، پرستاران و کادرهای درمانیاشاره و قدردانی کنیم که بدون کمترین توقع و با روحیهای فوقالعاده ضمن روحیهدهی به بیماران موجب بهبودی بسیاری از آنها شدند. همین روحیه باعث شد آمار بهبود یافتگان از این بیماری، کشورمان را در شمار بهترین کشورها در مبارزه با کرونا قرار دهد.
محمدی ادامه میدهد: «با توجه به توفیق اجباری ماندن در خانه در این روزها و همچنین در این ایام ماه مبارک رجب، فرصت بسیار مناسبی برای بازسازی معنوی روحیمان به دست آمده که میتوان در کنار عمل به توصیههای بهداشتی متخصصان، به نحو احسن از آن در راستای دفع بلای پیش آمده استفاده کرد.»
حجتالاسلام مظفری با بیان اینکه «بلاهای خداوند حکمتها و فلسفههای مختلفی دارد»، تصریح میکند: «از جمله این حکمتها این است که «مافی الضمیر» افراد بروز و ظهور مییابد. مومنان با صبر و شکری که از خود نشان میدهند، در مسیر بندگی خداوند رشد میکنند و منافقان و کافران نیز در مسیری که خود به اختیار در پیش گرفتهاند، به پیش میروند و صف آنان از صف مومنان بیشتر جدا میشود.»
کرونا، امتحانی برای همه
مدیر گروه عرفان موسسه امام خمینی(ره) اظهار میدارد: «قطعاً این ویروس(کرونا) و این بیماری، برای همگان نوعی «ابتلاء» و «امتحان» است. یعنی همه آحاد جامعه ما با این مسئله مورد آزمایش و امتحان الهی قرار میگیرند و عکسالعمل ما نسبت به این مسئله میتواند نشانگر میزان بندگی ما نسبت به خدای متعال باشد و مایه «رشد» و یا خدای ناکرده «سقوط» ما گردد. اولین انتظار و توقعی که از «مومنان» در این موارد میرود آن است که هرگز از خدای خود گله و شکایت نکنند که چرا این بلا را بر ما نازل کردی، و باید توجه داشته باشند که خداوند چیزی جز خیر را برای بندگان مومن خود رقم نمیزند. بنابراین، این بلا و همه بلاهای دیگر، میتوانند مایه رشد و پیشرفت بیشتر مومنان در مسیر سعادت دنیا و آخرت آنان شود، به شرط آنکه عکسالعمل مناسبی نسبت به آن نشان دهیم و وظیفه بندگی خود را بشناسیم و به درستی به آن عمل کنیم.»
وی در توصیه به مردم در نحوه مواجهه با این ویروس منحوس اظهار میدارد: «یکی از واکنشهای مناسبی که در این موارد باید مومنان از خود نشان دهند، تضرّع بیشتر به درگاه خداوند و توجه عمیقتر به پروردگار عالم و درخواست و استمداد برای کمک و یاری خداوند است. قرآن در ملامت گروهی میفرماید: «فلولا اذ جاءهم بأسنا تضرّعوا». چرا هنگامی که مشکلاتی از طرف ما به سراغشان آمد، تضرّع نکردند [و از ما برای برطرف شدن آن کمک نخواستند؟] بنابراین، باید در این ایام دعاها و توسلات ما بیشتر شود، خصوصاً آنکه در ایام ماه شریف رجب نیز قرار داریم که ماه دعا و استغفار است. توصیههایی که از علمای بزرگوار پیشین و معاصر برای برطرف شدن بلاها نقل میشود، همه و همه در این جهت است و باید آنها را جدی گرفت.»
اهمیت رعایت توصیههای بهداشتی
حجتالاسلام مظفری تصریح میکند: «البته همه میدانیم که این بدان معنا نیست که توصیههای بهداشتی را نادیده بگیریم و به آنها بیتوجهی کنیم. هیچ عالم مسلمانی چنین توصیهای نمیکند، اما مسئله آن است که «مسبّب الاسباب» را نباید فراموش کنیم و باید بدانیم که بیماری و شفا، امنیت و ناامنی، سعادت و شقاوت و خلاصه حیات و ممات ما همه و همه به دست اوست و تا او چیزی را نخواهد و اراده نکند، هیچ اتفاقی نمیافتد.»
خلاصه همانطور که رهبر معظم انقلاب، 13/12/1398 توصیه فرمودند، مردم «از توصیهها و دستورالعملهای مجموعههای مسئول تخطّی نکنند؛ در مورد پیشگیری، در مورد تمیز نگه داشتن دست و صورت و محیط زندگی و آلوده نکردن اینها و جلوگیری از آلوده شدن اینها، دستورهایی که مجموعه متخصّص و کارشناس میدهند، اینها را باید عمل کرد. یقیناً هر چیزی که کمک کند به سلامت جامعه و عدم شیوع این بیماری، یک حسنه است؛ در نقطه مقابل هر چیزی که کمک کند به شیوع این بیماری، یک سیّئه است. خدای متعال ما را موظّف کرده که نسبت به سلامت خودمان و سلامت دیگران، سلامت مردم، احساس مسئولیّت کنیم... توصیه بعدی که بسیار توصیه مهمّی است، توصیه به توسّلات و توجّهات به پروردگار و درخواست کمک الهی است؛ این یک امر لازمی است... موارد متعدّدی در قرآن هست که ما را دستور میدهند در مقابل حوادث گوناگون -فرق نمیکند، چه حوادث طبیعی از این قبیل، چه حوادث گوناگون دیگری که پیش میآید برای کشور، برای ملّت، برایاشخاص خودمان- دست توسّل بلند کنیم به خدای متعال و از خداوند متعال بخواهیم.