ارتقای کیفیت روند بازیافت زباله و اهتمام به فرهنگ سازی عمومی - بخش دوم
یک پلاستیک کمتر، یک فرصت شغلی بیشتر
تفکیک زباله فرآیندی هزینهبَر است، اما اگر آحاد جامعه دست به دست هم دهند و این مهم را جدی بگیرند، با اهتمام نسبت به تفکیک زباله از مبدأ، میتوان امیدوار بود که از محل درآمدهای ناشی از تولید زباله کمتر و نیز بازیافت پسماند، به بدنه اشتغالزایی کشور کمک قابل توجهی شود. بیاییم همه دست به دست هم دهیم و تولید زباله غیرضروری را کم کنیم. منظور از زبالههای غیرضروری چیزهایی است که فیالنفسه زباله نیستند، مثلا در مناطق سرسبز، درختان زیادی وجود دارد و با فرارسیدن پاییز در پی برگریزان زیبا، تمام صحن حیاطها، معابر و... پُر از برگ میشوند. اگر برگها را جمعآوری میکنیم و نظافت میکنیم با روشهای خلاقانه از آنها استفاده کرده، نه اینکه آنها را روانه باکسهای زباله کنیم. پوست میوه و تهمانده غذا زباله نیستند، کاغذ و کارتن و چوب زباله نیستند، از آنها به شکل مناسبی بهره ببریم؛ چون انصاف نیست که نهادهای مربوط، با این همه مشکلات مالی که دارند، هرروزه این حجم زباله غیرضروری را جمعآوری کنند، با هزینه سرسامآوری تحویل کارخانه کمپوست دهند و چندین میلیارد بابت این موضوع بدهکار باشند. هر گونه سهلانگاری در ارتباط با تولید زباله کمتر و تفکیک از مبدأ، ظلمی است به شهرمان و ضرری است به جیبمان. تفکیک زباله شعار جوامع متمدن است. همه با هم همت کنیم.
متوسط تولید روزانه زباله به ازای هر شخص در جهان 300 گرم و در ایران 700 گرم است كه این امر به تولید روزانه 58 هزار تن زباله با نسبت 70 درصد تر و 30 درصد خشك منجر میشود.70 درصد زبالههای جهان بازیافت میشود، این در حالی كه در ایران این مهم تنها در 20 درصد از زبالهها اتفاق میافتد. در ایران تنها 10 درصد زبالهها در مبدأ تفكیك میشود كه نماد سطح مشاركت پایین در تفكیك 20 میلیون تن زباله سالانه این كشور است، از این مقدار زباله تولیدی 80 درصد سهم ساكنان شهرها و 20 درصد باقیمانده آن تولید ساكنان روستاهای ایران است.
آمار پایین مشارکت
تفکیک زباله از مبدأ
بنابر اعلام مركز آمار ایران، خانوارهای شهری كشور در سال 1395 به طور متوسط در هر هفته 175 هزار و 548 تن پسماند تولید كردند، سرانه پسماند تولید شده توسط هر خانوار شهری 9/7 كیلوگرم در هفته بود كه بخش عمدهای از آن را پلاستیكها و ظروف یك بار مصرف تشكیل دادهاند.
هر فرد تهرانی به طور متوسط سالانه شش برابر وزن خود زباله تولید میكند، این اطلاعات نشان میدهد كه متوسط سرانه زباله تولید شده در تهران 320 كیلوگرم و ارزش روزانه زباله تولید شده در تهران هزار و 800 میلیون ریال است.
سرانه تولید روزانه زباله در جهان 250 تا 300 گرم است كه در ایران این عدد برابر با 600 گرم است. زباله تولید شده در شمال شهر تهران طبق مطالعات انجام شده حداقل دو برابر میانگین آن در سطح كشور و چهار برابر استاندارد جهانی است!
تعداد دفعات جمعآوری زباله در تهران دو تا سه بار در روز است كه این مقدار در كشورهای جهان 2 تا سه بار در هفته است.
مدیران شهری میگویند تهرانیها هر دقیقه 6 تن زباله تولید میكنند، بر این اساس به طور میانگین روزانه هفت تا 9 هزار تن پسماند در شهر تهران تولید میشود كه از این مقدار هفت هزار تن از پسماند روزانه تر و 2 هزار تن خشك است.
طلای کثیف
مساوی با ایجاد ظرفیتهای اقتصادی
معین ساداتنیا یک کارشناس محیط زیست برایمان توضیح میدهد: «تولید پسماند مردم پایتخت از میانگین جهانی بالاتر است و بهرغم این حجم از زباله، تفكیك پسماند خشك از تر خیلی كم صورت میگیرد، بررسیها حاكی از آن است به طور میانگین فقط سه درصد از زباله شهر تهران تفكیك میشود. این در حالی است كه امروزه تفكیك پسماندهای خشك از تر به یكی از اولویتهای جوامع توسعهیافته تبدیل شده است به طوری كه كارشناسان بر این باورند چنانچه تفكیك زباله از مبدأ و بازگشت آن به چرخه مجدد تولید و انرژی به خوبی انجام شود علاوه بر حذف حجم قابل توجهی از زبالههای تولیدی از چرخه طبیعت، این طلای كثیف، به یك ظرفیت اقتصادی تبدیل میشود.»
وی در تکمیل صحبتهایش به اهمیت فرهنگسازی برای ترویج تفکیک زباله از مبدأ در بین خانوارهای ایرانی اشاره کرده و میگوید: «چنانچه در روز فقط يك كيسه كمتر از فروشنده بگيريم، چه میشود؟ در يك روز 3/3 ميليارد كيسه پلاستيكی كمتر وارد طبيعت میشود.
اختصاص سطلهای زباله ویژه زبالههای كاغذی، پلاستیك، شیشه، قوطیهای فلزی، پسمانده مواد غذایی و مواد غیرقابل بازیافت برای واحدهای مسكونی، در ترغیب مردم به تفكیك زباله در مبدأ موثر است. فراموش نکنیم، زباله و مدیریت درست آن در تولید ارزش افزوده نقش بسیاری دارد، به حدی كه در شرایط حاضر، صنعت بازیافت، 15 درصد تولید ناخالص داخلی برخی كشورها را تشكیل میدهد و فرصت شغلی بسیاری هم ایجاد میكند.»
زنبیلهای ساده خرید را
فراموش کردهایم
ایرانیها سالانه 20 میلیون تن زباله تولید میكنند كه 177 هزار تن آن را زبالههای پلاستیكی تشكیل میدهد، زبالههایی كه سهم 15 درصدی از زبالههای جهان دارند و توسط یك درصد از جمعیت دنیا یعنی ما ایرانیان تولید میشوند. هر شهروند تهرانی روزانه دستکم سه پلاستیک استفاده میکند.
چنانچه عکسهایی را که مربوط به حیوانات در دام پلاستیک افتاده و مردهاند، ورق بزنید، وجدان بیدار هر شهروندی اشک را به پهنه صورتش مینشاند.
اما چرا با اینکه مردم میدانند پلاستیک تا چه حد به محیط زیستشان آسیب میرساند، هنوز موفق به کاهش زبالههای پلاستیکی خود نشدهاند؟
الهه موسویان یک خانهدار میگوید: «بارها و بارها شده که به فروشنده گفتهام؛ نه ممنون! من پلاستیک نمیخواهم. میتوانم خریدم را در کیفم بگذارم. میتوانم تمام خریدهایم را تنها در یک کیسه حمل کنم، نه چند تا. میتوانم تمامی خریدهایم را در ساک پارچهای دستیام جا دهم. نهایتا لااقل میتوانم کیسههای پلاستیکی قبلی را که مربوط به خریدهای پیشین است، چندباره استفاده کنم و کیسه پلاستیکی جدید از فروشنده نگیرم.»
این شهروند مسئولیتپذیر صراحتا عنوان میکند: «تا همین چند دهه قبل، زنبیلهای ساده یکی از ابزار مهم در خریدهای روزمره محسوب میشدند. کمتر کسی برای خرید نان، سبزی یا حتی یک بطری شیر، از کیسه پلاستیکی استفاده میکرد. برای خرید میوه و آجیل هم اغلب از پاکتهای کاغذی استفاده میشد، اما رفته رفته با تغییر سبک زندگی، زنبیلهای ساده خرید جای خود را به کیسههای پلاستیکی بزرگ و کوچکی دادند که امروز، به بلای جان محیط زیست تبدیل شدهاند.»
معضلی که برای شهرداریها
هزینه نجومی دارد
توجه داشته باشید طبق آمار کلی تنها ۵ الی ۷ درصد زباله در محل تفکیک میشود. علت کجاست؟
سینا پورهاشمی یک کارشناس بازیافت توضیح میدهد: «وقتی حرف از تفکیک زبالهها میشود بعضی از ما فکر میکنیم با یک فرایند سخت و پیچیدهای روبهرو هستیم که احتیاج به صرف زمان زیاد و البته مهارتهای خاصی دارد، اما جدا کردن زبالهها در منزل کار سادهای است که کافی است چند بار آن را انجام دهید تا خیلی زود به عادتی همیشگی تبدیل شود. آیا شما هم در منزل زبالههای خشک و تر را از هم جدا میکنید؟ چند کیسه زباله مختلف دارید و یا همه زبالهها را در یک کیسه میاندازید؟»
وی در ادامه میگوید: «هرچه زبالههای منزل ما کمتر باشد، انرژی کمتری برای تفکیک آنها نیاز است. شاید شما هم تا به حال عبارت «پیشگیری بهتر از درمان است» را شنیده باشید، عبارتی که درباره بازیافت زبالهها هم به خوبی صدق میکند. چه بهتر که از همان اول زباله کمتری ایجاد کنیم تا در نهایت هم مجبور نباشیم که انرژی زیادی برای تفکیک زبالهها بگذاریم. زبالههای شیشهای، نایلونی و کاغذی اثر مخربی بر روی محیط زیست میگذارند، پس باید سعی کنیم که آنها را کمتر تولید کنیم. اما با این حال، تولید زباله با زندگی روزمره پیوند تنگاتنگی دارد و تنها کاری که از دست ما برمیآید این است که زباله کمتری ایجاد کنیم و از طرفی همین زبالهها را در خانه تفکیک کنیم. شاید بپرسید چگونه میتوان زباله کمتری تولید کرد؟ مثلا به جای استفاده از غذاهای آماده به سراغ غذاهای خانگی بروید تا با همین قدم ساده حجم زبالههای یک بار مصرف را به میزان زیادی کم کنید.»
این کارشناس بازیافت در پاسخ این پرسش که برای تفکیک زبالهها چه کار کنیم؟ میگوید: «تفکیک زبالهها کار سادهای است که در نهایت کمک زیادی به صرفهجویی در منابع باارزش و حفظ محیط زیست میکند. اولین قدم برای انجام این کار ساده این است که حداقل دو کیسه زباله مخصوص زبالههای خشک و تر تهیه کنیم و همه زبالهها را در یک کیسه زباله قرار ندهیم.»
زبالههای تر شامل پسماند غذاها و خوراکیها هستند که میتوانند به کود یا کمپوست تبدیل شوند.
از مهمترین مواد قابل بازیافت میتوان به شیشه، کاغذ، انواع فلزات و... اشاره کرد. در واقع زبالههای خشک شامل مواد پلاستیکی، کاغذی و چیزهایی از این دست هستند که اگر به خوبی از زبالههای تر جدا شوند میتوانند دوباره مورد استفاده قرار بگیرند.
جدا کردن زبالههای تر و خشک کاری ساده است که کمک زیادی به صنعت بازیافت میکند و با انجام این کار نقش خود را در این صنعت به خوبی ایفا میکنید.»
وی در تکمیل صحبتهایش نسبت به زبالههای خطرناک هشدار داده و میگوید: «در بازیافت زباله نکتهای مهم را باید همیشه مدنظر قرار داد: زبالههای خطرناک مثل زبالههای بیمارستانی و پسماند باتریها باید جدا از زبالههای خشک و تر قرار بگیرند، چون اگر برای دفع زبالههای خطرناک، اصول ایمنی رعایت نشود، خطرات زیادی بر روی محیط زیست بر جای میگذارد.»
خودداری از مصرف
پلاستیکهای بد
اگر انتهای هر ظرف پلاستیکی را بررسی کنید، متوجه یک عدد (از 1 تا 7) میشوید که در داخل مثلثی که با پیکان کشیده شده، نوشته شده است. هر عدد مربوط به یک نوع پلاستیک است. بدترین انواع پلاستیک شامل موارد ذیل است:
عدد 3- نشاندهنده پلی وینیل کلراید است. یک پلاستیک به شدت سمی که حاوی افزودنیهای خطرناکی همچون سرب و فتالات است و در بستهبندیهای پلاستیکی، برخی بطریهای فشرده، ظروف مربای بادام زمینی و اسباببازی کودکان استفاده میشود.
عدد 6- پلی استیرن که حاوی استیرن و برای مغز و سیستم عصبی سمی است. این پلاستیک در استیروفومها، ظرفهای یکبار مصرف و کارد و چنگالهای پلاستیکی به کار میرود.
عدد7- پلیکربنات که حاوی بیس فنول A است و در بیشتر کنسروهای غذایی، لیوانهای پلاستیکی شفاف، بطریهای نوشیدنی ورزشی، ظروف کچاپ و آبمیوه یافت میشود.