بررسی تأثیرات مخرب شکاف طبقاتی بر جامعه امروز - بخش نخست
شکاف طبقاتی زمینهساز بزههای اجتماعی
هدیه آقاپور
باید فواصل طبقاتی کم بشود. باید آن کسانی که برای تحرک استعداد دارند، فرصتهای برابر دریافت کنند؛ اگر کسی تنبلی کرد، تنبلیاش به گردن خودش. نباید اینجور باشد که در برخی از مناطقِ کشور مجال برای تلاش علمی یا تلاش اقتصادی نباشد، اما بعضیها از منابع و از امکانات کشور بطور بینهایت بتوانند استفاده کنند؛ نه، هنر این است. مطالبه ملت از دولتها، از مجالس پیدرپی شورای اسلامی، از قوه قضائیه و از همه مسئولان باید این باشد. کشور باید پیشرفت کند(۱ /فروردین/ ۱۳۸۷ مقام معظم رهبری)
برای مشاهده اختلاف طبقاتی دیگر نیاز نیست نگاهتان به گلفروش یا فالفروش سر چهار راه و التماسهایش به یک ماشین لوکس باشد که روی شیشههای ماشینها با انگشت ضرب میگیرند؛ «آقا، آقا، فال میخری؟»
کافی است گشتی در پایتخت بزنید ازترهبارهای مناطق اعیاننشین تا سبزهمیدانهای پایین، زنگ تفریح مدارس اعیاننشین تا کهنه مدارس جای گرفته در اطراف شهر البته برای مشاهده فاصله طبقاتی نیاز به رفتن اطراف شهر نیست فقط کافی است دو منطقه دو منطقه پایین بیایید!
فاصله طبقانی و آسیبهای اجتماعی
يكی از مباحث مهم در جامعهشناسی تفاوتهای موجود ميان افراد، گروهها، قشرها، و جامعههای انساني و تأثيری است كه اين تفاوتها در زندگي اجتماعی و چند و چون آن دارند.
شكی نيست كه هر فرد، گروه، قشر، و جامعهای تفاوتهايي كم يا بيش با ساير افراد، گروهها، قشرها و جوامع دارد. در زمينه اين تفاوتها حداقل دو مسئله مهم قابل طرح، بررسی، و جوابگويی است: يكی اينكه علت اين تفاوتها در چيست و ديگر اينكه اين تفاوتها خود، علت و منشا چه آثار و نتايج مثبت و منفی، در كمال و پيشرفت معنوی و مادی جامعه میتواند باشد.
تکدیگری، بدبینی فرهنگی نیز از اثرات اختلافات طبقاتی است که جوانان را برآشفته میکند، چراکه باید برای اینکه بتوانند ازدواج کنند صبح تا شب دوندگی داشته باشند و در نهایت آنچه که به دست میآورند راضیکننده نیست و این موضوع موجب ناراحتی روحی و روانی فرد میشود.
فقر و فاصله طبقاتی زمینه و بستر مناسبی برای پیدایش بسیاری از آسیبهای اجتماعی است. فقر و وجود فاصله طبقاتی در اجتماع نه تنها بر کردار و رفتار افراد فقیر تأثیر منفی دارد، بلکه حتی بنیانهای فکری و اعتقادی آنان را نیز مضطرب و لرزان میسازد. بهدست آوردن درجات بالای فرهنگی، ورزشی، اقتصادی و... نیازمند حضور در طبقات بالا و یا متوسط رو به بالای جامعه است.
کسب این امتیازات نیازمند فرصتها، وسایل و امکاناتی است که در شرایط عادی، فقرا از داشتن این امکانات در حد مطلوب محرومند. هرچند این ارتباط مطلق نیست و اغنیا هم دچار آسیبهای اجتماعی از نوع دیگر میشوند، اما زمینه و بستر در شرایط فقر برای انحراف مساعدتراست.
امانالله قراییمقدم جامعهشناس و استاد دانشگاه در گفتوگو با گزارشگر کیهان میگوید: «ریشه بسیاری از ریزشهای اجتماعی شکاف و اختلاف طبقاتی است.»
قراییمقدم تصریح میکند: «زمانی که اختلاف طبقاتی بهوجود آید مادیات در مقابل معنویات قرار میگیرد و ما نیز در آموزههای دینی داریم که امیرمومنان علی(ع) میفرمایند؛ از هر دری فقر وارد شود از آن در ایمان خارج میشود و به قول فرمایش مقام معظم رهبری اختلاف طبقاتی دامنه فقر را گسترش میدهد.»
این جامعهشناس میافزاید: «سوروکین جامعهشناس و استاد دانشگاه هاروارد میگوید آنچه بر قرن حاضر و دو قرن قبل و بعد آن، حاکم خواهد بود ذهنیت مادی است، در نتیجه شکاف طبقاتی به واسطه برخی سوءاستفادهها از جمله رانتها سوءمدیریت برخی مدیران عمیقتر میشود و اقشار متوسط بهخاطر همین شکاف طبقاتی به طبقه فرودست ریزش میکنند.»
وی تأکید میکند: «شکاف طبقاتی موضوع مهمی است که مسئولین باید به آن توجه ویژه داشته باشند و رهبر عزیز ما بارها و بارها نسبت به آن هشدار لازم را دادند.»
روایت ضریب جینی
از عمق شکاف طبقاتی
اقتصاددانان برای سنجش وضعیت توزیع درآمد در جامعه از شاخص آماری ضریب جینی استفاده میکنند که عدد آن بین صفر ( اشاره به برابری کامل در توزیع درآمدها) و یک (حـاکی از نـابرابری کامـل در توزیـع درآمدها یا مخارج) است.
طی سالهای اخیر فاصله طبقاتی در کشور افزایش چشمگیری داشته است، بهطوری که مقدار ضریب جینی از حدود 0/37 در سال 90 به بیش از 0/40 در سالهای 95 و 96 رسیده است.
علاوه بر ضریب جینی، یکی دیگر از شاخصهای سنجش نابرابری درآمدی، نسبت هزینه دهک دهم (ثروتمندترین) به دهک اول(فقیرترین) است. بررسی آماری از وضعیت این شاخص نیز نشان میدهد این نسبت از 14/6 در پایان دولت اصلاحات به 12/2 در سال 1390 (کمترین میزان نابرابری پس از انقلاب اسلامی) رسیده بود که در دولت یازدهم و دوازدهم از 12/9 در سال 92 به بیش از14 در سال 96 رسیده است.
گزارش مرکز آمار نشان میدهد از سال 1385 به بعد ضریب جینی در کشور رو به نزول گذاشت و سال به سال از شکاف درآمدی جامعه کاسته شد. روند نزولی ضریب جینی تا سال 1392 ادامه داشت و در این سال شکاف درآمدی در کشور به بهترین وضع خود در دو دهه اخیر رسید.
اما از سال 1393 به بعد مجدداًً ضریب جینی رو به افزایش نهاد و سال به سال شکاف درآمدی در کشور، بدتر شد. بر اساس آخرین گزارش مرکز آمار، ضریب جینی سال 1396 به بالاترین رقم در دهه 90 رسید.
تغییر جهت ضریب جینی و افزایش مداوم شکاف درآمدی در کشور، نشاندهنده سیاستهای اقتصادی دولتهای یازدهم و دوازدهم است که موجب پولدارتر شدن پولدارها و فقیرتر شدن فقرا است.
با التهابات ارزی و التهابات بازار سکه، طلا، مسکن و افزایش چشمگیر قیمت اقلام مصرفی خانوارها در سال 97 قابل پیش بینی است که ضریب جینی افزایش پیدا کند؛ زیرا اولا یکی از دلایل التهابات اخیر ارزی و التهابات سایر بازارهای کالایی، نقدینگیهای میلیارد تومانی بوده که عملاً در اختیار دهکهای بالای جامعه است و ثانیا دولت در چند سال اخیر از هرگونه اقدامات اصلاحی خودداری کرده است که این امر نیز نابرابری درآمدی را تشدید میکند.
گفتنی است مطابق ماده 3 قانون برنامه ششم توسعه در سال پایانی برنامه، ضریب جینی کل کشور میبایست به عدد 0/34 برسد. برای دستیابی به این هدف در پایان سال 1400، میبایست ضریب جینی کل کشور بطور متوسط سالانه 0/038 واحد کاهش یابد، این برآورد و محاسبه بر مبنای نتایج سال 1396 میباشد.
چنانچه سال پایه را سال 1395 قرار دهیم، ضریب جینی کل کشور بطور متوسط سالانه 0.027 واحد میبایست کاهش یابد.
تبعات گسترش حاشیهنشینی
شکاف طبقاتی عوامل گوناگونی دارد، یکی از عوامل آن در بحث حاشیهنشینی است.
حاشيه نشيني همواره يكي از معضلات جوامع شهري بهحساب مي آيد كه با خود مشكلات بسياري را از نظر امنيت، اشتغال و مسائل فرهنگي و اجتماعي را به بار مي آورد. بايد در نظر داشت افرادي كه از روستاها مهاجرت مي كنند، به دليل وضعيت نامناسب اقتصادي كه دارند، نميتوانند در مراكز شهرها سكونت داشته باشند که همین امر منجر به شکاف طبقاتی میشود.
متأسفانه حاشيه نشيني همواره پايگاهي براي توليد آسيب های اجتماعي مانند قاچاق، دزدی و ديگر آسيبهای اجتماعي بهحساب می آيد و به عقیده جامعهشناسان حاشيه نشيني انسجام و كنترل اجتماعي جوامع بسته را به مخاطره مي اندازد، برخلاف آن در هر جامعه ای كه تجانس فرهنگی در آن قوی باشد، اگر افراد جامعه نسبت به يكديگر شناخت داشته باشند و در آن محل رشد پيدا كرده باشند، ميزان وقوع جرم كمتر خواهد بود.
در تحلیلی دیگر افراد حاشيه نشينی كه در شهر خود به دليل وجود نظارت اجتماعي و شناخت افراد از يكديگر جرمی مرتكب نمی شدند، با قرار گرفتن در حاشيه شهر و به دليل جذبنشدن به مراكز اصلی شهر، ايجاد سرخوردگي هاي روحی، روانی و اجتماعی را دارند.
از سوی ديگر نيز به لحاظ اقتصادی نياز آنها افزايش پيدا كرده است كه بنا به اين دلايل حاشيه نشين ها در طی روز به داخل مراكز اصلی شهر برای كسب و كار و انجام شغل های دون پايه يا مشاغلی با دستمزد كم ورود پيدا می كنند. اين افراد به سمت باندهای غيرقانونی می روند و رفتارهای ضد اجتماعی از خود بروز میدهند.
چالش فرهنگی و مواجه با شکاف طبقاتی
عوامل اقتصاد کلان مانند رشد اقتصادی تورم و بیکاری در حوزه نظر و حسب مطالعات تجربی میتوانند باعث افزایش نابرابری در جامعه باشند بهطور مشخص افزایش بیکاری و تورم بهعنوان عواملی برای تشدید نابرابری معرفی میشوند.
در عین حال علاوه بر متغیرهای کلان اقتصادی خصوصیات فردی و اجتماعی خانوارها نیز میتواند بر نابرابری مؤثر باشد و همین امر باعث بروز واکنشها و چالشهای مختلف در زمینه فرهنگی خواهد شد.
امروزه با والدینی روبهرو هستیم که توانایی فرستادن فرزندان خود را به مهد کودک و حتی مدرسه ندارند اما از سوی دیگر انواع و اقسام هنرها همواره با بهترین کادر آموزشی در اختیار کودکانیاست که والدینشان با پرداخت هزینههای سرسامآور حقوق چند صد سال کار و کوشش پدران طبقات ضعیف جامعه را خرج شهریه یکترم مدرسه فرزندانشان میکنند.
همانطور که اشاره شد گاهی تلاش والدین برای شکوفایی استعداد فرزندانشان نتایج مخربی را به دنبال خواهد داشت و باعث تضعیف روحیه فرزندان میشود، بهعنوان مثال کودکانی که در مناطق محروم و محلات فقیر، روستایی و یا دور افتاده سکونت دارند از سطح امکانات به مراتب پایینتری برخوردار هستند.
نظام آموزشی که ایامیقرار بود با آموزشهای صحیح و اصولیش از هرگونه شکاف طبقاتی بپرهیزد و راه را برای بروز بیعدالتی در جامعه ببندد و به دانشآموزان بیاموزد که منشاء تمامی مشکلات ریشه در نظام آموزشی نادرست و غیراصولی دارد که از هرگونه چارچوبی محروم است اما متأسفانه امروزه مدارس در زمینه عدالت نه تنها عقب ماندهاند بلکه حتی در برخی موارد به نابرابریهای اجتماعی دامن میزند.
در حال حاظر کاملاً شاهد سر برآوردن و سبزشدن برخی مدارس لوکس یا به عبارت امروزی «لاکچری» هستیم و از سویی دیگر نظارهگر مدارس کَپَری، معمول مدارسی که امروزه در زیر سیطره دولت قرار گرفتهاند فاقد امکانات مناسب و استاندارد در زمینه آموزشی هستند اما با این اوصاف، شهریه برخی از مدارس مشهور و البته خصوصی در تهران گاهی از سقف صد میلیون تومان نیز تجاوز میکند. کودکان پایین شهری که در مدارس مستهلک و غیراستاندارد که سطح آموزشی پایینی دارد مشغول تحصیل هستند. ساختمانهای کهنه و مستضعف در زمینه آموزشی، گهواره دانش کودکان طبقات ضعیف است. این درحالی میباشد که کلاسهای پرجمعیت، چند پایه و کادر آموزشی بیتجربه از دیگر خصوصیات این مدارس است.
اینگونه کمبودها باعث میشود تا والدین بکوشند تا کودکانشان را در مناطق مرفه نشین و طبقات بالا ثبتنام کنند که متحمل هزینههای هنگفتی میشوند اما گمان میکنند این تلاش برای فرزندانشان نتایج مطلوبی را به همراه خواهد داشت در حالی کودکانشان بیشتر در معرض تهاجم فرهنگی قرار خواهند گرفت.
غلامرضا کاتب نماینده مردم گرمسار و عضو کمیسیون فرهنگی در مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با گزارشگر کیهان میگوید: «یکی از شعارهای اصلی انقلاب ما که در اصل جزو اهداف اصلی انقلاب هم محسوب میشود کاهش اختلاف طبقاتی است.»
وی ادامه میدهد: «زمانی که امام خمینی(ره) پایههای این انقلاب را بنا نهادند نیتشان دقیقاًً مبارزه با اشرافیگری و کاهش شکاف طبقاتی بود و فرهنگ انقلاب ما نیز در همین شعار شکل گرفت، بنابراین اگر از این فرهنگ فاصله بگیریم و از آرمانهای انقلاب جدا شویم جامعه ما دچار تبعات منفی خواهد شد.»
کاتب تصریح میکند: «نباید غافل شویم که فاصله طبقاتی آسیبهای اجتماعی بسیاری در مسائلتربیتی برای خانوادهها خواهد داشت، بطور مثال وقتی خانواده میبیند با تلاش بیشتر درآمد کمتری عائدشان میشود در حالی که گروهی دیگر با تلاش کمتر سرمایه بیشتری برخوردار هستند این اتفاق اثرات منفی روی آنها گذاشته و زمینه برای بروز آسیبهای اجتماعی برایشان فراهم میشود.»
عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی خاطرنشان میکند: «آسیبهای اجتماعی در زمینه فاصله طبقاتی زمانی بروز پیدا میکند که غرور خانوادهها جریحهدار شده و یا ارزشهای دینی و فرهنگی در آنها کمرنگ شود.»