علوم سه گانه اساسی؛ ضرورت اجتماع عقلانی
برطبق آموزه های قرآنی جامعه قرآنی و امت اسلام باید یک جامعه عقلانی باشد که ساختار آن حق فاقد باطل است؛ براین اساس چنین جامعهای برای دوری از باطل، باید حق را بشناسد و بر اساس آن قیام کند. شناخت حق نیز میبایست علمی باشد نه ظنی و گمانی؛ زیرا اگر به جای علم، گمان قرار بگیرد در رفتار نیز به جای آنکه پیرو علم باشد، پیرو هواهای نفسانی میشود؛ چنانکه قرآن درباره اجتماع جاهلی غیر عقلانی میفرماید: إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ؛ جز گمان و آنچه را که دلخواهشان است پیروى نمىکنند.(نجم، آیه 23)
اما امت قرآنی برای اینکه دارای اجتماع عقلانی باشند نه مبتنی بر ظن و هوس، باید دنبال علم باشند؛ از همین رو بر اساس فرمان خدا و پیامبر(ص) «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَهًْ» است.(کافی، ج 1، ص 30) به این معنا که نه تنها واجب و به تعبیر روایی «فرض» است، بلکه «فَرِیضَهًْ» است؛ یعنی واجب واجب واجب است؛ زیرا «تاء» در «فَرِیضَهًْ» علامت تانیث نیست، بلکه علامت مبالغه است؛ همانطور که در عقیلهًْ و نیز علاّمهًٌْ، «تاء» نشانه مبالغه است.
البته از نظر قرآن و آموزههای اسلامی، امت قرآنی باید دنبال علوم سهگانهای باشند و آن را در اجتماع، بنیاد هر فکر و عملی قرار دهند. این علوم سهگانه اصلی که ناظر به فکر و عمل انسان است و روان او را می سازد و شخصیتش رابه کمال می رساند، براساس روایت پیامبر(ص) عبارت است از: اِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آیَةٌ مُحْکَمَهًْ اَوْ فَرِیضَهًٌْ عَادِلَهًٌْ اَوْ سُنَّهًٌْ قَائِمَهًْ؛ علم جز این سه نیست: اصول دین، فروع دین و سنتهای اخلاقی(کافی، ج 1، ص 30)؛ زیرا آیت محکم همان معارف توحیدی اصول دین است که باید با تعقل و تحقیق و به شکل ایمان درآید؛ و فریضه عادله نیز همان قوانین و احکامی است که در قالب فروع دین ارائه شده است و سنت قائمه نیز همان اصول اخلاقی است که در اجتماع به عنوان هنجارهای اجتماعی حاکمیت یافته است.
از نظر آموزههای وحیانی نادیده گرفتن هر یک از این سه گانه و پرداختن به یکی از آنها یا هیچ یک از آنها یک اجتماع را از اجتماعی عقلانی به اجتماع جاهلی سوق میدهد و اجتماع سامان نمییابد.
در حقیقت خدا از انسان خواسته است تا به سهگانه «الْحِکْمَهًْ»؛ یعنی همان حکمت الهی و معارف اسلامی، «الکتاب» ؛ یعنی قوانین و احکام الهی مانند نماز و روزه و قصاص، و نیز «التزکیهًْ» یعنی سنتهای اخلاقی عالم شده و بر اساس آن عمل و رفتار کند؛ همان سهگانهای که پیامبران از جمله پیامبر گرامی مامور به ابلاغ و تعلیم آن بوده است.(بقره، آیات 129 و 151؛ آل عمران، آیه 164؛ جمعه، آیه 2)