معرفت و اعتراف دیرهنگام دوزخیان

 کسی که در دنیا به کشفیات عقل فطری و نقل وحیانی گوش ندهد و به معرفت نرسد، درهنگام احتضار یا در عالم برزخ یا در قیامت شرایط به گونه‌ای می‌شود که کشف انجام می‌شود و پرده‌ها کنار رفته و معرفت یقینی و شهودی به دست می‌آید.قرآن می‌فرماید: لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَهًْ مِنْ هَذَا فَکَشَفْنَا عَنْکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ؛ به او می‏ گویند: واقعا که از این حال جان کندن و احتضار و عقبات برزخ و قیامت سخت در غفلت بودی، ولی ما پرده‏ ات را برداشتیم و دیده‏ ات امروز تیزبین است. (ق، آیه 22)
وقتی این پرده کنار رفت و پشت پرده غفلت برای شخص آشکار شد، دوزخیان و گناهکاران به معرفتی دست می‌یابند که در دنیا می‌توانستند با عقل فطری و نقل وحیانی آن را به دست آورند، ولی چون قلب و عقل فطری خویش را با زنگار گناه آلوده (مطففین، آیه 14)یا طبیعت آن را تغییر داده(اعراف، آیه 101؛ یونس، آیه 74)، یا آن را مهر کرده بودند(بقره، آیه 7) به طور طبیعی قلب و عقل فطری آنها در دنیا نتوانسته بود به درک درست و ژرفی از دیده‌ها یا شنیده‌ها دست یابد و لذا از معرفت حقیقی باز مانده بودند، اما زمانی که این پرده‌ها برداشته می‌شود، آنگاه به معرفتی دست می‌یابند که دیگر فایده‌ای ندارد؛ زیرا دیگر زمان عمل نیست و دنیای عمل جمع شده است و روز حساب و کتاب فرارسیده است.(نهج‌البلاغه، نامه 30)
در این حالت دوزخیان وقتی به معرفت می‌رسند، اعتراف می‌کنند و می‌گویند: وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ؛ گویند: اگر شنیده و پذیرفته بودیم یا تعقل کرده بودیم، در میان دوزخیان نبودیم، پس به گناه خود معرفت یافته و بدان اقرار می‌کنند؛ و مرگ باد بر اهل جهنم. (ملک، آیات 10 و 11)
واژه اعتراف، از عرف به معنای چیز بلند و برجسته‌ای است که از همه جا قابل رویت و شناخت است و معروف به چیزی گفته می‌شود که از چنین ویژگی اجتماعی برخوردار باشد و همه آن را می‌شناسند و ناشناخته و منکر نیست؛ وقتی شخص به چنین چیز روشن و برجسته و بلند شناخت پیدا می‌کند، به اعتراف می‌رسد که بیانگر اقرار بر اساس معرفت کامل است. بنابراین، اینان چون در دنیا چشم خویش را بر حقایق برجسته و معروفی چون خدا و قیامت و معاد و مانند آن بسته بودند، امروز این حقایق برجسته را می‌بینند و بدان اعتراف یعنی معرفت یافته و اقرار می‌کنند که البته دیگر اعترافی دیر هنگام و بی‌تاثیر است.