نسبت فرهنگ و تکنولوژی

***
چرا سیاست به تکنولوژی بد اعتنایی ندارد؟
رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران در همایش ملی فرهنگ و تکنولوژی گفت: مطلب تکنیک، مطلب آسان و مشکلی است، من گفتم که راجع‌به آینده تکنیک حرف می‌زنم اما من نه غیب‌گو هستم و نه آشنا با امکان‌های فنی و تکنیکی تکنیک. بنابراین از من توقع نداشته باشید که در خصوص تحولات تکنیک چیزی عرض کنم.
وی ابراز داشت:‌ منظورم از آینده تکنیک این است که تکنیک عجالتاً در زمانی که ما در آن هستیم چنان فهمی دارد که تکلیف همه چیز را مشخص می‌کند، تکنیک وسیله‌ای در اختیار ما نیست که هر وقت خواستیم از آن اعراض کنیم یا هر طور که خواستیم از آن بهره ببریم؛ بلکه تکنیک، سلطان است.
چهره ماندگار فلسفه اظهار داشت:‌ در تاریخ جدید نه تنها معنای تکنیک بلکه ذات تکنیک تغییر یافته و تکنیک صنعت یا هنر نیست از این‌رو ممکن است تصور شود که من یا توصیه به تکنیک می‌کنم یا اینکه بنده تکنیک را بد می‌دانم؛ این نکته را نمی‌دانم که تکنیک بد یا خوب است اما می‌دانم تکنیک وجود دارد و تکنیک در مقیاس با استانداردها خوب یا بد می‌شود و ملاک آن استانداردها و دانشمندان هستند.
وی تصریح کرد: معنای بد بودن تکنولوژی به معنای بد تولید کردن یا نادانی در رعایت قواعد است اما تکنیک ما بد است. لذا ما از خودمان می‌پرسیم چرا توجه نداریم که امسالمان از پارسال بدتر می‌شود و ما از نظم تکنیک بهره‌ای نمی‌بریم.
داوری اردکانی با بیان اینکه تکنیک دارای زمان و وقت است، گفت: ما تکنیک را عاریه گرفته‌ایم و درباره تکنیک هیچگاه بحث نمی‌کنیم و البته تکنیک هیچگاه اجازه بحث به ما نمی‌دهد. همچنین پیشرفت، خاص تکنیک است و تا وقتی پیشرفت بوده تکنیک هم بوده است. اما پیشرفت به معنای تاریخی نسبت به امروز وسعت پیدا کرده است و این یک امر تاریخی و متعلق به دوران جدید است که پیش از این هرگز در تاریخ نبوده و این بدان معنا نیست که ما تکنیک را دوست نمی‌داریم.
وی خاطرنشان کرد: اولین و مهم‌ترین جایی که تکنیک آن را تسخیر کرده «اقتصاد» است و نمی‌توان از فرمان تکنیک سرپیچی کرد.
داوری اردکانی گفت: زمانی که پژوهش‌های دی‌.ا‌ن‌.ای وسعت پیدا کرد بسیاری از زیست‌شناسان فکر کردند که این پژوهش‌ها باید متوقف ‌شود که البته همه آنها متوقف شد، گاهی اینطور منعکس می‌شود که کلیسا جلوی آنها را گرفت در حالی که کلیسا فقط اظهارنظر کرد چرا که آن قدرتی را که کلیسا در زمان گالیله داشت دیگر نداشت و نمی‌توانست پژوهش‌های علمی را در قرن بیستم محدود کند.
وی با تأکید براینکه حتی احساس اخلاقی دانشمندان هم نمی‌تواند جلوی تکنیک را بگیرد، اظهار داشت: از جمله آثار قهر تکنیک این است که مجال فکر کردن به ما نمی‌دهد، بشر همیشه سازنده بوده و یک ساحت ندارد بلکه بشر دارای زبان و تفکر است و فطرت خدایی دارد که سراسر وجود او می‌تواند از اسفل ‌السافلین را تا اعلی علیین طی کند.
رئیس فرهنگستان علوم عنوان کرد: وقتی گفته می‌شود بشر سازنده است یعنی شأن سازندگی‌اش غلبه دارد کمال بشر در دوران اسلامی ما عارفان، زاهدان و قدیسان بوده‌اند و از این‌رو کمال بشر در قرب به فرایض و نوافل حاصل می‌شود و کمال بشر امروز در سازندگی و تصرف است.
وی به مقایسه تکنیک در دوران قدیم و جدید پرداخت و گفت: تکنیک قدیم، ویرانگر نبود لذا نباید بگوییم سلاح‌های آتشینی که آنها می‌ساختند و در شهرها و اردوهای نظامیان منفجر می‌کردند، چه بود. تکنیک قدیم بیشتر سازنده، وسیله و تسهیل کننده زندگی انسان‌ها بود.
داوری اردکانی ادامه داد: سازندگی تکنیک جدید در مقایسه با تکنیک قدیم، قابل مقایسه نیست و کم‌کم در زمان ما این نسبت تعادل به هم می‌خورد تا جایی که ما دیگر سازندگی و ویرانگری را به زحمت می‌توانیم تشخیص دهیم.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: امروز نمی‌توانیم تشخیص دهیم که تکنولوژی با جان زندگی فرهنگ و اخلاق ما چه می‌کند. باید بپذیریم که ویرانگری تکنولوژی در دوران جدید بیش از سازندگی آن غلبه دارد. به طوری که می‌تواند در عرض یک ساعت همه زمین را تبدیل به خاکستر کند.
وی خاطرنشان کرد: اگر وجود ما بیرون از دایره تکنیک بود و قرار بود انتخاب کنیم باید چیزهایی را برمی‌گزیدیم که به ضرر بشر نباشد اما ما در درون این دایره قرار داریم، ما انتخاب شده‌ایم. لذا شاید از اینکه ما در خصوص بهر‌ه‌وری از تکنیک، هیچ اختیاری از خود نداریم به غرور ما بر بخورد، در امکان خاص می‌توان از تکنولوژی بد و ویرانگر پرهیز کرد اما در امکان عام نمی‌شود و این سؤال مطرح است که چرا سیاست به تکنولوژی بد اعتنایی ندارد؟!
رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران در پایان اظهار داشت: نباید گفت ما چه می‌توانیم انجام دهیم باید مراقب بوده و احساس حقارت بیهوده نکنیم، با آگاهی داشتن به امکانات می‌توانیم صاحب علم و یک نظام سیاسی خوب باشیم و اینکه آیا می‌توان تکنولوژی بد را کنار بگذاریم نیازمند کوشش و تفکر است که از خداوند می‌خواهم ما را در راه مواجهه با تکنیک و استفاده بهتر و بهینه از تکنولوژی خوب کمک کند.
فرهنگ حاکم بر تکنولوژی دنیامحور است
رئیس گروه فلسفه علم دانشگاه شریف گفت: دانشگاه MIT آمریکا ۶۰ سال پیش، رشته‌های بین رشته‌ای میان علوم انسانی و علوم مهندسی طراحی کرد و از علما برای سخنرانی در حوزه دین دعوت می‌کند، اما ما چه کار کرده‌ایم؟!
مهدی گلشنی چهره ماندگار فیزیک در همایش ملی فرهنگ و تکنولوژی که در دانشگاه شریف ، طی سخنرانی خود به این سؤال پاسخ داد که چرا تکنولوژی در فرهنگ مهم است.
وی گفت: اجمالاً فرهنگ عبارت است از باورها، عادات، اخلاق و خصلت‌های بومی و اگر به فرهنگ ایرانی قبل و بعد از اسلام نگاه کنیم، بخش عمده آن معارف دینی است و در واقع معارف دینی، اخلاق و حکمت بخش‌های اصلی یک فرهنگ به شمار می‌روند و فرهنگ حکم می‌کند که جامعه به چه سمتی رفته و چه چیزهایی را در اولویت قرار دهد.
رئیس گروه فلسفه علم دانشگاه شریف عنوان کرد: متأسفانه در وضعیت فعلی جامعه ما فرهنگ یک بخش فراموش‌شده است و علم و تکنولوژی اولویت‌های اولیه به حساب می‌آیند بدون اینکه توجه شود که جهت‌گیری این علم و تکنولوژی به شدت متأثر از فرهنگ جامعه است و این سؤال مطرح می‌شود که اصولاً ما علم و تکنولوژی را برای چه می‌خواهیم، هدف ما چیست و به کدام سمت در حرکت هستیم.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: اگر به زمان گذشته نگاه کنیم، تکنولوژی به دنبال رفع نیازهای بشر بود که آثار آن هم بسیار محدود بود، اما در عصر جدید، تکنولوژی به دنبال تسخیر طبیعت است. بنابراین وضعیت تکنولوژی در علم جدید و قرون اخیر تغییر کرده و همین موضوع دانشمندان را بیدار کرده و بر همین اساس، سر و صدای برخی از دانشمندان نیز در راستای آثار سوء تکنولوژی بلند شده است.
وی با اشاره به نظر برتراند راسل درباره تأثیر تکنولوژی بر جامعه گفت: راسل شدیداً طرفدار علم تجربی بود، بعد از جنگ جهانی شدیداً احساس نارضایتی از نتیجه جنگ جهانی اول دارد و احساس می‌کند اگر تکنولوژی فقط در اختیار ثروتمندان قرار گیرد، آینده تمدن بشری در خطر خواهد بود.
گلشنی عنوان کرد: در پایان جنگ جهانی دوم، نارضایتی دانشمندان را بیشتر می‌بینیم، از این رو «ماکس برن» نامه‌ای به انیشتین می‌نویسد که اگر من بار دیگر به دنیا می‌آمدم به سراغ علم فیزیک نمی‌رفتم، لذا واقعاً عده‌ای از دانشمندان از کاربرد تکنولوژی بسیار احساس خطر می‌کردند.
وی ادامه داد: آقای نیکولاس مکس در حدود 5 ـ6 سال پیش در مقاله‌ای در مجله بیوشیمی نوشت که در نگاه ما نسبت به علم باید انقلاب شود و گفت که 50 درصد از پول تحقیقات در امریکا صرف تجهیزات نظامی می‌شود، همچنین در انگلیس نیز مباحث نظامی 30 درصد از تحقیقات دانشمندان را به خود اختصاص داده است و آقای نیکولاس اظهار تأسف کرد که دانشمندان با آنها همکاری می‌کنند و هیچ نگرانی در این زمینه ندارند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: در غرب روشن شد که تکنولوژی، ابزار تخریب هم می‌تواند باشد هر چند شاید تکنولوژی علاج بسیاری از بیماری‌ها بوده خدماتی را به بشر ارائه داده اما از طرفی دیگر نیز تهدیدکننده آینده بشریت است و جهت خوب یا بد کارکرد تکنولوژی در دست کسانی است که آن را به کار می‌گیرند.
وی خاطرنشان کرد: خلاصه تکنولوژی امروزه طوری شده است که انسان‌ها را ربات فرض کرده و محصولات محیط‌های علمی نیز انسان‌ها را ربات می‌پندارند و فارغ‌التحصیلان هم ابعاد مهم انسانی که انسان را از سایر مخلوقات متمایز می‌کند فراموش کرده‌اند.
گلشنی با بیان اینکه تکنولوژی بر فرهنگ هم اثر گذاشته است، گفت: فرهنگ حاکم بر تکنولوژی، یک فرهنگ دنیاگرایانه و صرفاً دنیایی است که نتیجه آن تولید سلاح‌های مخرب، آلودگی محیط‌زیست، افزایش شکاف بین فقیر و غنی است، اما از آنجا که غرب خود را ارزیابی و نقد می‌کند، در بسیاری از موارد در مقام اصلاح قضایا برآمده است.
وی گفت: برای اینکه از آثار منفی تکنولوژی جلوگیری کنیم باید فرهنگ را اصلاح کنیم، لذا باید توجه داشت که هر چیز نو، لزوماً خوب و پسندیده نیست و دانشگاه های مهندسی ما در معلومات خود غرق شده‌اند و اینکه آنها با انسان‌ها سرو کار دارند را به فراموشی سپرده‌اند.
رئیس گروه فلسفه علم دانشگاه شریف اظهار داشت: چند سال پیش وقتی به آقای وزیر علوم پیشنهاد دادیم که پژوهشکده علم و دین تأسیس شود، پاسخ داد: این دانشگاه جای کارهای تخصصی در حوزه دین نیست، باید این پژوهشکده را در دانشکده علامه طباطبایی برپا کنیم و اکنون سؤال من این است که مگر دانشگاه MIT امریکا گروه فلسفه ندارد؟
وی با تأکید بر اینکه واقعاً الگوی ما غرب است و کارهای مثبتی که غرب به آنها می‌رسد را توجه نمی‌کنیم، اظهار داشت: غیر از بعد تخصصی، آیا مسئله دیگری از دانشکده فنی ما مطرح است، در حالی که نیازهای انسان فقط نیازهای مادی نیستند!
گلشنی گفت: دانشگاه MIT امریکا در بیش از 60 سال پیش بخش علوم انسانی و اجتماعی را راه انداخت و چند سال پیش بخش هنر را راه‌اندازی کرد، همچنین برخی از علما را برای سخنرانی در حوزه دین دعوت می‌کند، رشته‌های بین رشته‌ای میان علوم انسانی و علوم مهندسی طراحی کرد، آنها همه این کارها را انجام می‌دهند، اما ما چه کار کرده‌ایم.
وی تصریح کرد: رشد و جهت‌گیری تکنولوژی، فرهنگ می‌خواهد که محیط آن باید از مدارس، دبیرستان تا دانشگاه شروع شود و دانشجویان مهندسی هم باید واحدهایی را در خصوص علوم انسانی بگذرانند. همچنین رشته‌های میان‌رشته‌ای میان علوم انسانی و مهندسی باید شکل گیرد و در این صورت است که دغدغه افراد بیشتر خواهد شد.
عصر تکنولوژی، عصر سیطره فرهنگی
 بر فرهنگ دیگر است
معاون فرهنگستان علوم اسلامی قم با بیان اینکه تکنولوژی براساس نظام نیاز و ارضای نیاز انسان می چرخد که تحت حوزه فرهنگ تغییر پیدا می کند، تأکید کرد: یک نظام فرهنگی داریم که بر یک نظام تکنولوژی حکومت دارد که رابطه این دو یک طرفه نیست و سهم تأثیر هر کدام نیز برابر نیست.
در بخش پنجم این همایش که به موضوع «مبانی فرهنگی تکنولوژی» اختصاص داشت، حجت الاسلام والمسلمین دکتر علیرضا پیروزمند معاون فرهنگستان علوم اسلامی قم به ارائه مقاله خود با عنوان «جهت‌داری تکنولوژی با ملاحظه سطوح تکنولوژی» پرداخت.
وی گفت: موضوع مطلب من همین بحث جهت داری تکنولوژی با ملاحظه سطوح تکنولوژی است که در آن دو نکته اصلی مطرح می شود، اول تأمین مفهوم تکنولوژی و به تبع آن تأمین بیان سطوحی است که به واسطه آن ایجاد می شود. اینکه خاستگاه فرهنگی هر یک از این سطوح چیست و پیوند میان آن دو چگونه است و نهایتا به این نتیجه خواهیم رسید که یک نظام فرهنگی داریم که بر یک نظام تکنولوژی حکومت دارد که رابطه یک طرفه نیست و سهم تأثیر هر کدام برابر نیست.
پیروزمند تأکید کرد: در قدم اول سخن از تکنولوژی نسبت به دانش اعم از عقلی، نقلی و تجربی و در یک نگاه کلان بر امور آرمانی مبتنی است. این نظام مبانی و اهداف آرمانی که بشر به دنبال آن بوده، انسان را ابتدا به دنبال طراحی سیستم سوق می داد که در اینجا سبک زندگی انسان بر طراحی سیستم موثر است.
وی با بیان اینکه عصر تکنولوژی، عصر سیطره یک فرهنگ بر فرهنگ دیگر است، افزود: در عصری که در آن هستیم که موسوم به عصر سیطره تکنولوژی است، صحبت این است که تکنولوژی را چه کسی آفریده و چه کسی استفاده می کند که اگر آفرینندگان تکنولوژی و بهره وران آن حذف شوند، چه کسی از تکنولوژی استفاده می کند. پس حرف اصلی انسان، تمایلات و خواسته های انسانی است.
پیروزمند با اشاره به اینکه عصر تکنولوژی عصر سیطره یک فرهنگ بر فرهنگی دیگر است، گفت: یعنی فرهنگی که خاستگاه تولید یک تکنولوژی بوده و از طریق این ستون فناوری، فرهنگ خود را به دنیا صادر می کند و چون در جوامع واردکننده آنچه که مشاهده می شود در لایه های رویی است پس این مساله را طرح می کنند که تکنولوژی بر ما سیطره پیدا کرده، چراکه تکنولوژی رابطه اخلاقی جامعه را عوض می کند.
این پژوهشگر علوم انسانی تأکید کرد: تکنولوژی بر اساس نظام نیاز و ارضای نیاز می چرخد و این چرخه تحت حوزه فرهنگ تغییر پیدا می کند. تولید تکنولوژی به شدت تحت تأثیر فرهنگ قرار دارد، اما نه به این معنا که اگر خاستگاه تولید تکنولوژی امر باطنی بود ما به هیچ وجه نمی توانیم او را در مقصد دیگری استفاده کنیم، ولی نتیجه می گیریم که تکنولوژی کار ویژه‌ای دارد که باید در جای خود استفاده شود.