محو یادگارهای مردمی از قبور شهدا

سرویس اجتماعی-

کلنگ ساماندهی گلزار شهدا از گلزار شهدای گمنام با گودبرداری قطعه 44 بهشت زهرا(س) زمین خورد، اما این اقدام در آن سال شوک بزرگی به جامعه وارد کرد که نتیجه آن اعتراضات گسترده خانواده‌های شهدا بود. گلزار شهدای بهشت زهرا(س) تا مدت‌ها کانون توجهات بود تا جایی که اعتراضات گسترده‌ای مقابل صدا و سیما و حتی مجلس شورای اسلامی شکل گرفت.
مسئولان وقت بنیاد شهید و شهرداری پس از مدت‌ها سکوت از در پاسخگویی برآمدند و هدف از اجرای این طرح را ساماندهی و یکدست‌سازی مزارها برای سهولت تردد والدین شهدا که اغلب به سنین کهنسالی رسیده بودند، اعلام کردند.
اگرچه این طرح‌ با هدف بهسازی اجرا شده اما خسارت‌های گاه و بی‌گاهی که به قبور وارد کرده خاطر خانواده‌های شهدا را چنان مکدر کرده که از طرح‌هایی با پیشوند ساماندهی، بهسازی یا مرمت واهمه دارند. از گذاشتن استخوان‌های شهدای امامزاده حسین قزوین در کیسه‌های زباله تا کشاندن لودر به مزار و گودبرداری قطعات شهدا و شکسته شدن سنگ‌های قدیمی و جابجایی قبور بدون رضایت خانواده‌ها.
 با این حال خانواده شهدا راه به جایی نبردند و چند صد تن از آنان از بنیاد شهید و شهرداری تهران به دیوان عدالت اداری شکایت کردند. این شکایت بالاخره در سال 1390 به نتیجه رسید و دیوان عدالت اداری با صدور حکمی اعلام کرد، هرگونه دست زدن به قبور شهدا بدون رضایت خانواده آنان خلاف موازین شرع و قانون است.  
اما ظاهرا مسئولان بنیاد شهید به تنها نکته‌ای که توجه نکرده‌اند، حکم دیوان عدالت اداری است! به طوری که تاکنون چندین بار از ساماندهی تمامی قبور شهدا حتی در بهشت زهرای تهران خبر داده‌اند.
اجرای طرح ساماندهی این بار از قطعه 24
عملیات ساماندهی قبور شهدا امسال با وجود حکمی که از پنج سال پیش اجازه خواستن از خانواده شهدا را اصلی‌ترین موضوع در اجرای طرح‌های مختلف در گلزار شهدا دانسته، امسال از قطعه 24 گلزار شهدای بهشت زهرا(س) آغاز شده است. از عکس‌های منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی و خبرگزاری‌ها پیداست که بخشی از این قطعه کاملا صاف شده است. این در حالی است که گلزار شهدای بهشت زهرا بیشترین شهید را در دل خود جا داده و گنجینه‌ای بازمانده از هشت سال دفاع مقدس به حساب می‌آید. به دنبال اجرای این طرح سه‌شنبه گذشته جمعی از اعضای خانواده‌ها در اعتراض به این طرح مقابل ساختمان شورای شهر تهران تجمع کردند و گفتند شهرداری حق تخریب قبور شهدا به بهانه ساماندهی را ندارد، چرا که با اجرای این طرح، اثری از شهدا باقی نخواهد ماند.
یکی از والدین شهدا هم یک کارشناس رسمی دادگستری را به بهشت زهرا برد تا میزان خسارات را به آنها نشان بدهد.
با این وجود بنیاد شهید از طرح ساماندهی قبور شهدا کوتاه نیامده و مشخص نیست اصرار به این طرح پرهزینه برای چیست و چه کسانی از آن سود می‌برند؟ اغلب خانواده‌های شهدا می‌گویند اگر قرار است عده‌ای با اجرای این طرح به نان و نوایی برسند، شهدا بهانه خوبی برای این کار نیستند و آنها می‌توانند از راه‌های دیگر هم به مقصد خود برسند و این قدر با احساسات مردم بازی نکنند.
بازسازی بدتر از تخریب است
 طرح ساماندهی قبور شهدا حرف و حدیث‌های زیادی به دنبال داشته است. برخی موافق و اغلب مخالف اجرای این طرح هستند، حرف مخالفان این است که اجرای طرح ساماندهی باعث نابودی المان‌ها و هویت تاریخی انقلاب شده است‌.
برای مثال گلدسته، سردر، قاب عکس، گلدان و پرده‌هایی که کنار محفظه‌های شیشه‌ای قرار داشت، حتی تابلوهای نصب شده کنار قبرها، عکس شهید، ادبیات سنگ‌نوشته‌ها، ترکیب و طراحی  روی سنگ‌ها همه این جزئیات به معنای واقعی اجزای یک دایره‌ًْالمعارف بود که طرح یکسان‌سازی، آن‌ها را پاکسازی کرده است.
محمدصادق کوشکی عضو هیئت علمی دانشگاه خواجه نصیرالدین معتقد است، عده‌ای از روی عَمد با اجرای طرح یکسان‌سازی مزار شهدا قصد خاموشی تفکر انقلابی را دارند.
وی در ادامه می‌افزاید: موافقان طرح یکسان‌سازی بر این باورند یکسان بودن مزارها زیبایی خاصی دارد و همه باید یکی باشند، اگر خداوند متعال از همان ابتدا عقیده داشت، همه باید یکسان باشند، چرا قد همه را 165 نکرد؟ خداوند می‌فرماید متفاوت خلق کردم تا هویت داشته باشید، تفاوت انسان و حیوان نیز بر سرِ همین هویت است. کسانی که مزار شهدا را یکسان کردند، می‌خواستند ریشه دفاع مقدس را خشک کنند و تا حدودی نیز موفق شدند.
او  حال و روز طرح یکسان‌سازی را مانند این می‌داند که مسئولان بخواهند تخت جمشید را از اول بسازند! و می‌گوید: یونسکو مخالف بازسازی آثار تاریخی است چرا که آثار تاریخی تفکر گذشتگان و طرز زندگی آنان را نشان می‌دهد. از این رو بازسازی سند از تخریب آن نیز بدتر است و با حفظ هویت و فضا آثار را مرمت می‌کنند، چرا که متخصصان تاریخی خوب می‌دانند، چگونه از اسناد باقیمانده حرف بکشند.
قبرهای جدید خالی از نشانه
کوشکی با اشاره به این که مزارهای شهدا قبل از یکسان‌سازی پر از مفهوم و نشانه بود، ادامه می‌دهد: اگر کسی از این پس بخواهد بر روی مزارهای امروزی پژوهش کند، چیزی دستگیرش نمی‌شود. اما مزارهای سنتی شهدا پر از ارزش بود، انگشتر، عکس، قرآن و آینه موجود در ویترین نشان می‌داد باورهای یک شهید چه بوده است، بر روی سنگ‌های قبلی نوشته می‌شد شهید دانشجو، خلبان، بسیجی، دانش‌آموز و... و همین امر نشان می‌داد، یک طیف خاص به جبهه نرفته‌اند.
این یادگار دوران 8 سال دفاع مقدس در نقد طرح یکسان‌سازی مزار شهدا می‌گوید: در ویترین مزارهای قبلی سربندهای خونی به چشم می‌خورد، با ابتکار خانواده‌ها دست‌نوشته‌ها نیز در ویترین جای گرفته بود و همه این‌ها سند بود، حال یک قبر بی‌روح که آدمی نمی‌تواند با آن‌ ارتباط برقرار کند، برجای مانده است.
کوشکی می‌افزاید: این روند در طول سال‌ها ادامه خواهد یافت و نسل‌های بعدی چیزی جز نماد نخواهند دید به طوری که جوانان آینده در برقراری ارتباط و درک راه شهادت ناکام خواهند ماند. همین امر نیز موجب خواهد شد تا اعتماد آنان به همین نمادها زیر سوال برود و اثری از مفهوم شهادت باقی نماند.
کپی‌برداری در طرح ساماندهی گلزار شهدا
برخی منتقدان نیز اجرای این طرح را کپی‌برداری از کشورهای خارجی دانسته‌اند از جمله دکتر رحماندوست مشاور وقت رئیس جمهوری در امور ایثارگران، در این‌باره گفته بود: برداشت من این است که بازسازی‌ها حاصل بازدیدهای خارجی است. در سفرهای خارجی مسئولان دیدند که آرامگاه‌های خارجی همه صاف و یکدست است، آنها هم تصمیم گرفتند در ایران هم همین کار را اجرا کنند. البته علم غیب ندارم که بگویم ماجرا حتما همین بوده است. اما  با دیدن قبور شهدای الجزایری و دیدن اسامی کشتگان جنگ روسیه بر روی دیوار کاخ کرملین، این رابطه ذهنی  برایم تداعی شد که این کار کپی‌برداری است. واقعیت این است که موضوع گلزار شهدا یک پدیده فرهنگی - معنوی است که با خط‌کش مهندسی جور در نمی‌آید. قطعا هیچ کس مخالف زیباسازی، آسفالت یا سنگفرش شدن گلزارهای شهدا نیست. بلکه موضوع  بر سر از بین رفتن ترکیب هویتی و طبیعی این گلزارهاست که به تعبیر امام خمینی(ره)، «دارالشفای» آزادگان جهان هستند. دارالشفایی که معنویت آن به دلیل بکر بودن آن است.جا دارد مسئولان به جای اصرار بر انجام این پروژه، هزینه آن را صرف ترویج فرهنگ ایثار و شهادت به نسل جوان و رسیدگی به خانواده‌های شهدا کنند.