نگاهی کوتاه به شعر شیعی از آغاز تا قرن سیزدهم
علی خوشهچرخآرانی
در میان شیعیان، ادب و ادبیات فارسی مقام و رتبتی والا و بالا دارد. شاید مهارت و توانمندیهای امیرمؤمنان(ع) در شعر و زیبایی کلام و بلاغت کمنظیر او در سخنوری، در بالندگی و تعالی شعر و ادب مؤثر بوده است؛ اما قطعاً ستیزهها و نزاعها و جدالهای سیاسی و اعتراضات انقلابی شیعیان در دورههای اموی و عباسی در گسترش و توسعه ادب شیعه مخصوصاً در حوزه شعر و شاعری نقش مهمی ایفا کرده است؛ ضمن این که پس از شهادت مظلومانه حضرت امامحسین(ع) در کارزار کربلا و شهادت شماری از خاندان پیامبر اکرم(ص) روح حماسی شیعی در قالب نظم و نثر شور و تجلی افزونتری یافت و صدها کتاب و هزاران شعر درباره کربلا به زبان عربی و فارسی پدید آمد. هرچند در ادب و شعر عرب، شاعران بلندآوازهای همچون حسانبن ثابت، فرزدق، دعبل خزاعی، سید حمیری، کمیتبن زید اسدی، سید رضی، سید مرتضی و... برخاستند و همگی در تعالی و ترویج فرهنگ انقلابی شیعه نقش مؤثری بازی کردند. باید گفت که از آغاز پیدایش و رویش زبان فارسی و گسترش آن و حتی در دورههایی که مذهب رایج و غالب ایرانی، غیر شیعی بود کمتر دیوان یا کتابی را میتوان یافت که در آن نویسنده یا شاعر به پیشوایان مذهب شیعی توجه و عنایت نشان نداده باشد و حتی بسیاری از سرایندگان فارسی زبان از آغاز تاکنون از سخنان و کلام حضرت امیر(ع) در اشعار خود استفاده کردهاند و حتی سخنان کوتاه او را به گونهای مستقیم در اشعار خویش به کار گرفتهاند. اگرچه گروهی معتقدند که رودکی پدر شعر فارسی شیعی اسماعیلی بوده، اما به طور قطع «کسایی» را از نخستین شاعران پیرو مذهب شیعی دانستهاند و قصیده مسمط او در توصیف واقعه کربلا مؤید شیعی بودن اوست. از دیگر شاعران برجسته عهد غزنوی که شیعی بودن او تأیید شده فردوسی بزرگ است که با بیت: «اگر چشم داری به دیگر سرای
به نزد بنی و وصی گیر جای»
شیعی بودن خویش را تأیید نمود و هر چند این که فردوسی پیرو کدام یک از مذاهب شیعی بوده، مشخص نیست اما در نهایت عشق و ارادت او به خاندان پیامبرگرامی اسلام(ص) شکی نیست.
«حکیم ناصر خسرو» که از شاعران قرن پنجم هجری است، در دیوان اشعارش دلایلی متعدد برای اثبات وصایت و خلافت حضرت امام علی(ع) بیان میکند.
پس از آن، سنایی قصایدی در مدح و منقبت حضرت امامرضا(ع) سروده که از مضامین اشعار او نیز عشق و محبت به اهل بیت(علیهمالسلام) هویداست، اما آنچه قابل تأمل و تذکر است این که پس از همه شاعران یاد شده، نخستین شاعری که در اشعارش به صراحت به تشیع خود اعتراف کرد و به حقانیت مذهب تشیع و عدل الهی و امامت دوازدهگانه تصریح نموده است، شاعر قرن ششم قوامی رازی است. در قرون هفتم نیز تعدادی از شاعران منجمله سیف فرغانی، امامی هروی، فخرالدین عراقی، سلمان ساوجی، خواجوی کرمانی و... اشعاری در منقبت و مراثی خاندان پیامبراسلام(ص) سرودند. بنابراین میتوان گفت که مذهب شیعه در سده هفتم و هشتم هجری راه ترقی را پیمود و به تدریج زمینه گسترش آن در سراسر ایران فراهم گردید.
قرن نهم دوره شکفتگی شعر مذهبی است. زیرا در این دوره شعر فارسی از جهت کمیت و تا حدی کیفیت ترقی زیادی کرد و شاهزادگان تیموری مروج شعر و هنر و شوق شاعران شدند و شیعیان هم از این فرصت نهایت استفاده را بردند و برای ترویج عقاید خود در سراسر ایران پراکنده شدند و حتی برخی از گویندگان این عصر آن چنان راه ترقی و توصیف و مدح و منقبت اهل بیت(علیهمالسلام) را پیمودند که از مجموع اشعار آنان در مناقب و مراثی دیوان مستقلی پدید آمد که «ابن حسام خوسفی» از آنهاست. از وی مثنوی «خاوران نامه» به جای مانده است که با وزن شاهنامه فردوسی به وصف و مدح حضرت امامعلی(ع) و جنگهای او پرداخته است.
«کاتبی شیرازی» هم از جمله شاعران این دوره است که افزون بر قصاید عاشوراییاش، اشعار دیگری هم در مدح و منقبت اهل بیت(علیهمالسلام) سروده است.
در قرن بعدی و همزمان با تأسیس سلسله صفویان و رسمیت یافتن مذهب شیعی در سراسر ایران ادبیات مذهبی هم رواج و رونق افزونتری یافت و غیر از شاعران، علمای دینی هم علاوه بر اهتمام جهت نشر معارف و عبادات، به شعر و شاعری مذهبی روی آوردند. اما مشهورترین سراینده دوره صفویه محتشم کاشانی است که ترکیب بند بلند او در دوازده بند، معروفترین شعر مرثیه عاشورایی ادبیات فارسی است، رواج و اشاعه فرهنگ مذهبی و اعتقادی و مدح اهل بیت(علیهمالسلام) در دوره صفویه به حدی است که میتوان مهمترین ویژگی ادبی دوره صفوی را نظم حماسههای دینی و سرودن منظومههای مفصل و مطول در منقبتها و معجزات و پیروزیهای پیامبر(ص) و اهل بیت(علیهمالسلام) دانست.
از دوران سقوط صفویه تا عصر امروز از آنرو که مذهب غالب ایرانیان شیعه بوده است، ادیبان و شاعران ایرانی عمدتاً شیعی مذهب بودهاند که از مشهورترین شاعران قرن دوازدهم میتوان به هاتف اصفهانی، صبای کاشانی، وصال شیرازی و صباحی بیدگلی و نشاط اصفهانی و قاآنی ... اشاره نمود که همگی در مرثیهسرایی و احتمالاً سرودن اشعار تعزیه طبعآزمایی کردهاند.
در پایان باید از «یغمای جندقی» هم نام برد که مبتکر سبکی در شعر عاشورایی گردید که به نام سینهزنی موسوم است و اشعار زیادی در این موضوع از وی به جا مانده است.