ملاک عمل صالح

مهمترین اصل در قبولی اعمال آن است که «عمل صالح» باشد. عمل صالح حتی شامل ایمان نیز می‌شود؛ زیرا ایمان حالتی است که از جزم عقلی و عزم قلبی و جوارحی به دست می‌آید. از همین رو کسی که در دنیا ایمان نیاورد در آخرت نمی‌تواند ایمان بیاورد؛ زیرا آخرت جای عمل نیست و تنها در دنیا می‌توان عمل داشت. شخص در آخرت با آنکه اهل جزم می‌شود و همه چیز برایش یقینی و شهودی است، ولی نمی‌تواند به همان یقین خودش ایمان بیاورد؛ چون آخرت جای عمل نیست. امیرمومنان امام علی(ع) می‌فرماید: الیوم عمل بلاحساب و غدا حساب بلا عمل، امروز- دنیا -زمان تلاش و فعالیّت، بدون حساب است و فرداى قیامت، زمان حساب و بررسى اعمال است.(شرح نهج‌البلاغه ابن عبده: ج 1، ک 41).
حال سوال این است که ملاک صالح بودن عمل چیست؟ به کدام عملی عمل صالح گفته می‌شود و به کدام عمل، عمل طالح و فاسد می‌گویند؟
برخی گفته‌اند: عمل صالح هر چیزی است که خداوند آن را به عنوان عمل واجب و مستحب بیان کرده است.
برخی دیگر گفته‌اند: این نمی‌تواند معیار عمل صالح باشد؛ زیرا بسیاری از اعمال است که انسان انجام می‌دهد و از واجبات و مستحبات است ولی عمل صالح نیست؛ از جمله نمازی که با ریا اقامه می‌شود و یا احسان و خدمت به دیگری که با ریا و منت همراه است. در مقابل گاه آدم به گمان آنکه کاری خیر و صالح است، انجام می‌دهد و همان ثواب و خیر را برایش می‌نویسند.
پس باید گفت ملاک عمل صالح باید چیز دیگری باشد. به نظر می‌رسد که ملاک عمل صالح همان وجه الله و تقرب جویی به خداست؛ چنانکه از آیه 8 سوره انسان و آیات و روایات دیگر به دست می‌آید. کسی که عملی را برای تقرب به خدا و رضایت او انجام دهد و وجه الله را در نظر داشته باشد، این عملش عمل صالح است حتی اگر اشتباه در مصداق و خطا در عمل داشته باشد و کاری انجام دهد که فاسد است و یا نتیجه‌ای فاسد دارد، ولی چون به قصد وجه الله و رضایت او انجام داده، این عمل صالح خواهد بود.
بر همین اساس کارهایی که یک شخص بدون قصد تقرب به خدا و وجه الله انجام می‌دهد حتی اگر از مصادیق احسان و خیر و عمل خوب و صالح ظاهری باشد وحسن فعلی داشته باشد، ملاک عمل صالح را ندارد و موجب نمی‌شود تا شخص به خدا نزدیک شود و تقرب جوید. البته خداوند اجرعمل صالح را در همین دنیا به او می‌دهد ولی در آخرت برایش هیچ چیزی نیست؛ چون قصدش اموری چون ارضای عواطف خودش بوده و یا به قصد ریا و منت و تفاخر و مانند آن انجام داده است و اثر این همین اندازه است که در دنیا به او چیزی می‌رسد.(بقره، آیات 200 و 201؛ آل عمران، آیه 77؛ شوری، آیه 20)
به هر حال، ملاک عمل صالح بودن، همان تقرب جویی و رضایت خواهی و انجام عمل به قصد وجه الله است.