راههای حفظ و حراست از پارکهای جنگلی چیست؟(بخش پایانی)
مالکیت ملی بر پارکهای جنگلی(گزارش روز)
صدیقه توانا
«مسئله محیطزیست یا حفظ منابع طبیعی، برای ما مسئله ای تجملاتی و درجه دو نیست، یک مسئله حیاتی است، در تلاش ما برای توسعه کشور، اولویت باید در یان بخش باشد. در شهر اسلامی، عدالت در تقسیم خدمات شهری، تامین آرامش روحی و امنیت معنوی، ظهور و اعتلای مظاهر اسلامی و انقلابی عسدان و آبادی و زیبایی، حفظ طبیعت و صفای طبیعت، همه با هم باید مورد توجه قرار گیرد. منابع طبیعی ثروتهای ملیاند، ... اینها مال ملت است، آنهم نه ملتها در یک نسل، ثروتی است متعلق به ملتها در طول تاریخشان، از اینها باید استفاده کرد... حفاظت از محیطزیست، جنگلها و منابع طبیعی و فراهم کردن فضایی سالم و با طراوت برای زندگی از اساسیترین وظایف است که مسئولان باید آن را در اولویت کاری خود قرار دهند...»
حضرت آیتالله خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی بارها و بارها در فرمایشات گهربارشان طی سالهای گذشته بر حفاظت از محیطزیست و راههای صیانت از جنگلها این منابع عظیم الهی تاکید ورزیدند. متن فوق هم بخشی از فرمایشات معظم که در خصوص منابع طبیعی و جنگلها است.
این روزها که زندگی آپارتماننشینی گلوی انسانهای شهری را به سختی میفشارد، وجود یک پارک جنگلی در اطراف شهرها و خانههای ما نعمتی بزرگ است که باید قدر آن را دانست. پارکهای جنگلی که با هزاران خون دل کارگران سر پا ایستاده است نباید مورد بیمهری و خودخواهی ما انسانها قرار گیرد.
اینکه امروز به راحتی میتوانیم قدم در پارکهای جنگلی و بوستانهای شهری بگذاریم حاصل زحمات سالیان طولانی کارگران زحمتکشی است که عرق جبین پای این درختان ریختند و الان همچون بچههای خود آنها را دوست دارند، بنابراین شایسته نیست به بهانههای متعدد و توجیهات رنگارنگ، ناسپاس این زحمات باشیم.
فرق بوستان و پارک جنگلی چیست؟
شاید کمتر از زبان مسئولان شهری شنیده باشیم که از تفاوت یک پارک جنگلی یا بوستان روستایی با یک پارک شهری سخنی گفته باشند و از این تفاوتها کمتر سخنی به میان آمده است. کما اینکه ما هم مثل شما خوانندگان محترم کمتر به تفکیک این دو مقوله از هم فکر کرده بودیم. همه با شنیدن پارک به فکر جایی خوش آب و هوا، چمنکاری با یک سری امکانات رفاهی و زمینی برای بازی و شادی بچهها میافتیم و شاید کمتر به این اندیشیده باشیم که آیا یک بوستان جنگلی هم باید همین امکانات رفاهی و خدماتی با سازههای بتنی را داشته باشد یا خیر و اگر جواب مثبت است پس فرق پارک و بوستان جنگلی با پارک شهری چیست؟ و آیا مگر غیر از این است که بوستانهای جنگلی در اطراف هر شهری به منزله ریههای آن شهر محسوب میشود، پس اگر گاهی شاهد بیمهریهایی میشویم و با ورود خودمان به پارکهای جنگلی آگاهانه و ناآگاهانه تیشه به ریشه درختان میزنیم و منابع طبیعی را نابود میکنیم، برای این کارها چه توجیهی داریم؟
پارکهای جنگلی از نوع طبیعی و دست کاشت هر دو نعمت خدادادی است که همه ما به نوبه خود باید در حفظ و نگهداری از این طلاهای سبز و سرمایههای ملی تلاش کنیم و نسبت به حراست از آنها حساس باشیم. پارک جنگلی و بوستانهای شهری که از سوی مسئولان شهرداری و منابع طبیعی برای استفاده عموم مردم احداث میشود، نباید بیهیچ بهانهای رو به فرسایش رود و قصد ما هم از درج این گزارش جانبداری و محکوم کردن هیچ ارگان و سازمانی نیست، صرفا بیان تفاوتهای پارک جنگلی با یک بوستان شهری و راههای صیانت از این ثروتهای ملی است که شاید کمتر در رسانههای جمعی به آنها پرداخته شده است.
پارک جنگلی تهلیجان در شهرکرد در استان چهار محال و بختیاری با وسعت 71 هکتاری در سال 1350 احداث شده است. این پارک یکی از بزرگترین پارکهای جنگلی است که در شمال شهرکرد و بهترین نقطه شهر قرار دارد و به مثابه ریه این شهر محسوب میشود. در اخبار موثقی شنیدیم که در این پارک جنگلی ساخت و سازهایی صورت گرفته که میرود این پارک را از حالت اولیه خارج کند.
به منظور اطلاعات دقیقتر گفتوگوی تلفنی را با مهندس خسرو عبداللهی مدیرکل سابق منابع طبیعی و آبخیزداری چهار محال و بختیاری انجام دادیم تا اطلاعات دقیقتری را از زبان ایشان بشنویم.
وی در گفتوگو با گزارشگر کیهان با اشاره به اینکه این پارک از سال 85 با کلیه امکانات تحویل شهرداری داده شده است خاطرنشان میکند: «شهرداری موظف است براساس طرح مدیریتی نسبت به حفظ و نگهداری پارک اقدام کند.
اخیرا هم موضوع قطع درختان خشک شده پارک که مربوط به سالهای 48-47 میباشد، مطرح شده و مقرر گردیده بود گونههای جنگلی خشک شده یا آفتزده قطع و نسبت به ترمیم و کاشت درختان جدید توسط شهرداری اقدام شود.»
همچنین به منظور حفظ و نگهداری بیشتر پارک و فعالیتهای اقتصادی شهرداری پیشنهاد داده پس از دریافت مجوزهای لازم نسبت به ساخت باغ پرندگان و محوطه ورزشی اقدام کند.
از مهندس عبداللهی میپرسم به نظر شما همین ساخت باغ پرندگان در یک پارک جنگلی، خلاف قانون نیست و آیا تهدیدی برای منابع طبیعی محسوب نمیشود؟ وی پاسخم را اینطور میدهد: «شهرداری این کار را با هماهنگی لازم و جلساتی که در استانداری برگزار می شود انجام میهد ضمن آنکه این امکانات سنخیتی با پارک جنگلی ندارد و تغییر کاربری هم محسوب نمیشود. فقط یک فضای جدید ایجاد میشود که آن هم ساخت و ساز محسوب نمیشود.»
به اعتقاد مدیرکل سابق منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری چمن کاری و آسفالت در بوستان جنگلی و باغ پرندگان، جاذبههای تفریحی و امکانات پارک را افزایش میدهد، البته ما هنوز اجازه این کار را ندادهایم، این اقدامات در قالب طرح است.
از وی میپرسم شما با اصل این قضیه مخالفتی ندارید؟ میگوید: «اگر فعالیت در جهت توسعه خود پارک باشد مشکلی نیست. باغ پرندگان، باغ گیاهان دارویی و چمنکاری از نظر ما بلامانع است ولی باید به تصویب شورای عالی جنگلها و مرتع در تهران برسد. اما باز هم تاکید میکنم با هر نوع ساخت و سازی مخالفیم.»
حس خوب زندگی در یک پارک جنگلی
پارک جنگلی با این هدف ساخته میشود که مردم هنگامی که وارد این پارک میشوند احساس آرامش و راحتی پیدا کنند و ساخت و سازهای پارک شهری را در آنجا نبینند، مردم دوست دارند در پارک جنگلی احساس کنند واقعا وارد فضای جنگلی شدهاند و نه یک پارک دستساز بشر با تعدادی وسایل بازی و زمین ورزشی آسفالت شده. الان متأسفانه این دو مقوله با هم خیلی قاطی شده است و تعاریف مجزایی از این دو وجود ندارد. به منظور آگاهی بیشتر با بوستان جنگلی آشنا شدن با تفاوتهای پارک جنگلی با پارک شهری گفتوگویی را با مهندس هومان خاکپور فعال محیط زیست در شهرکرد انجام دادیم و نظرات وی را در این زمینه جویا شدیم. وی با اشاره به اینکه پارک جنگلی تهلیجان در شهرکرد در شمال شهر واقع شده، توضیحاتی در مورد وضعیت این پارک جنگلی میدهد و به تعریف و بوستانهای جنگلی و پارکهای شهری میپردازد.
وی با بیان اینکه برای هر یکی از بوستانهای جنگلی (روستایی) و پارکهای شهری تعاریف خاصی از نظر علمی و قانونی داریم که مبنای کار دستگاههای متولی قرار میگیرد، خاطرنشان میکند: «با توجه به این تعاریف برخورد ما با این محیطهای جنگلی مشخص میشود. وقتی میخواهیم تعریفی از پارک جنگلی داشته باشیم، باید شناختی از لحاظ فضای غیرطبیعی و مصنوعی شهری و فضایی تحت عنوان پارک داشته باشیم. پارک جنگلی در حاشیه سکونتگاههای شهری و روستایی ایجاد میشود و محیطهای جنگلی طبیعی بدین ترتیب احداث میشود که عمدتا گونههای جنگلی بومی و سازگار با منطقه است و هدف از این پارکها افزایش سرانه فضای سبز در این سکونتگاهها است تا وقتی که در این محیطها حضور پیدا کنیم یک فضای جنگلی را برای ما تداعی کند.»
این فعال محیط زیست شهرکردی در ادامه تصریح میکند: «در پارکهای جنگلی نباید اجازه ساخت و ساز داده شود چرا که باعث آلودگی دید با سازهای غیرطبیعی میشود.»
تعاریف باید صحیح باشد
این فعال محیط زیست در ادامه میگوید: «باید تکلیف خود را با تعاریف روشن کنیم، اگر پارک شهری ایجاد میکنیم باید زیرساختهای رفاهی داشته باشد و اگر بوستان جنگلی داریم این اختیار را نداریم که به هر بهانهای و عنوانی، ملاحظاتی که از نظر قانونی مشمول این پارک میشود را زیر پا بگذاریم. هدف ما باید حفظ محیط زیست جنگلی باشد.»
حق مطلبی که ادا نشد
تمامی پارکهای جنگلی کشور که امروز مأمن و مأوای میلیونها نفر از هموطنان ما در شهرهای مختلف شده است، روزگاری توسط کارشناسان و کارکنان منابع طبیعی، اجرایی و احداث شده است، هادی شفیعی کارشناس مسئول ارتباطات رسانهای و فعال محیطزیست در گفت و گو با گزارشگر کیهان با بیان مطلب فوق و با اشاره به اینکه صرف نهالکاری برای ایجاد یک فضای سبز، فقط 10 تا 20 درصد کار است و برای رشد و نمو نگهداری از آن زحمات زیادی باید کشیده شود، میگوید: «مالکیت منابع طبیعی در دست سازمان جنگلها است و ما به دلیل کمبود اعتبار نمیتوانیم از پارکها نگهداری کنیم بنابراین مدیریت پارکها در اختیار ارگانهای دیگری قرار میگیرد، اما این به معنای نادیده گرفتن و چشمپوشی از زحمات و تلاش، دوستان منابع طبیعی نیست.»
شفیعی در ادامه با بیان این نکته که ما با محدودیت منابع اعتباری نمیتوانیم از پارکهای جنگلی نگهداری کنیم میگوید: «مردم و مسئولان باید توجه داشته باشند که زحمتکشان اولیه این پارکها و بوستانها کارگرانی بودند که اکنون بسیاری از آنان در قید حیات نیستند، یا بازنشستهاند و دوران پیری خود را سپری میکنند و در آن زمان با شرایط دشوار و بیامکانات از این درختهای سر به فلک کشیده محافظت کرده و میکنند، البته در این میان نمیخواهیم زحمات سازمان بوستانها و ارگانهای متولی (شهرداری) را نادیده بگیریم ولی انتظار داریم از ایجادکنندگان این بوستانهای جنگلی که به حق از استخوان خرد کردههای عرصههای منابع طبیعی هستند یاد شود تا حق مطلب بهتر از این ادا شود.»
دکتر پیمان یوسفیآذر مدیرکل روابط عمومی و امور بینالملل سازمان جنگلها مرتع و آبخیزداری در سخنانی به واگذاری بوستانهای جنگلی محدوده شهرهای بزرگ از جمله بوستان قوچک به شهرداری اشاره کرده و میگوید: «توسعه بوستانهای جنگلی دست کاشت از وظایف اصلی این سازمان است که پس از بازدید مقام معظم رهبری از پارک جنگلی قوچک و تأکید معظمله مبنی بر حفظ این بوستانها و بازگشایی آنها به روی عموم مردم این بوستان 500 هکتاری برای کاربری گردشگری به شهرداری تهران واگذار شد.
وی ضمن انتقاد از تغییر نام پارک جنگلی قوچک به بوستان یاس به قدمت این پارک اشاره کرده و میگوید: «این پارک قدمتی 40 ساله دارد، این نام هویت این پارک است، درخت یک موجود زنده است و هویت دارد، و نمی توان به راحتی این هویت را از او گرفت.»
ضمن آنکه پارک به مساحت فضایی بیش از 500-400 هکتار اطلاق میشود ولی بوستان به یک فضایی که مساحتی 5 هکتاری دارد گفته میشود، بنابراین نمیتوان به همین راحتی نام پارک را به بوستان تغییر داد.
واگذاری مدیریتها و تهدید تخریب!!
از دکتر یوسفی آذر میپرسم آیا فکر نمیکنید همواره این تهدید برای بوستانهای جنگلی در سراسر کشور وجود داشته باشد که با واگذاری مدیریتها، ساخت و سازهایی در این پارکها صورت گیرد و روند فرسایشی منابع طبیعی را شاهد باشیم یا اینکه شاهد تغییر کاربری در این پارکها و فضاهای طبیعی باشیم؟ اقدامات سازمان برای جلوگیری از این رفتارها چیست؟ این دوستدار منابع طبیعی و فضای سبزمیگوید: بله همواره این تهدید وجود دارد.
از دکتر یوسفی آذر در مورد ساخت و سازهایی که در پارکهای جنگلی دیده میشود میپرسم میگوید: «طبق قانون، هر نوع قطع درختی برای ساخت وساز آلاچیق، سرویس بهداشتی، رستوران... ممنوع است.
ولی آنچه شما در پارکهای جنگلی مشاهده میکنید مکانهای خالی است که از ابتدا سازمان جنگلها برای چنین امکاناتی درنظر گرفته و از ابتدا در آنجا درختی نبوده است. ساخت سرویس بهداشتی، نمازخانه جزو سازه سبک است که از زمان ابتدای احداث پارک در دستور کار ما قرار میگیرد.
بوستان فارسی، پارک انگلیسی
با توجه به آنکه قصد ما بر این نیست در سوژههای گزارش یک طرفه قضاوت کنیم در خصوص شبهات پیشآمده در مورد تغییر نام بوستان جنگلی قوچک به بوستان جنگلی یاس با مهندس مجتبی عبداللهی معاون خدمات شهری و محیط زیست شهرداری گفتوگویی انجام دادیم و نظرات وی را در مورد این تغییر جویا شدیم. وی علیرغم مشغله کاری زیاد در گفتوگو با گزارشگر کیهان میگوید: «در قسمت پایین اتوبان بابایی، بوستان یاس قرار داشته و در قسمت بالا بوستان جنگلی قوچک قرار دارد. این نام از قدیم برای این دو قسمت بوستان وجود داشته است و ما با توجه به فرمان مقام معظم رهبری در مورد بهرهبرداری از این بوستان، اقدام به فراهم کردن مقدمات آن جهت استفاده عموم مردم کردیم و با توجه به آنکه این اقدامات در زمان ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) و از سویی میلاد آن بانوی بزرگوار صورت گرفته بود، یعنی در تاریخ 4 فروردین ایام شهادت و 21 فروردین ولادت بانوی دو عالم بود، بنابراین پس از مشورت با صاحب نظران و کارشناسان مقرر شد نام بوستان قوچک هم به بوستان جنگلی یاس تغییر یابد.»
مهندس عبداللهی در ادامه به تفاوت کلمه پارک و بوستان اشاره کرده و در پاسخ به ایراداتی که سازمان جنگلها از این تغییر نام گرفتهاند، این طور پاسخ میدهد: «بوستان یک کلمه ایرانی است و به جای خوش آب و هوا و زیبا و جذاب و خوش منظره با گل و گیاه اطلاق میشود ولی پارک یک کلمه انگلیسی است. ضمناً در دیداری که ما با مقام معظم رهبری در اسفند سال گذشته داشتیم، معظمله هم از کلمه بوستان استفاده کردند و فرمودند یک بوستان خوش آب و هوا و در همین راستا ما هم باتوجه به مصوبه شورای اسلامی شهر تهران نام سازمان پارکها و فضای سبز را به سازمان بوستانها و فضای سبز تغییر دادیم.
معاون خدمات شهری و محیط زیست شهرداری تهران در ادامه میگوید: «نامگذاری بوستان و پارک به یک فضای سبز هیچ ربطی به هکتار و وسعت یک بوستان و فضای سبز ندارد، بلکه این فقط تعاریفی است که ما انتخاب میکنیم.