بانویی در دو سوی عاشورا (مقاله وارده)
سید ابوالحسن موسوی طباطبایی
عاشورا نقطه عطف تاریخ است. واقعهای که زمان را به دو سوی خویش تقسیم کرده است. در یکسو، تاریخِ پیش از عاشورا جریان دارد که در گذرِ آن، دلسپردگانی چشم بهراه دمیدن سپیده خونین عاشورا بودند تا در رکاب حسین علیهالسلام جان خود را فدا کنند. در سوی دیگر، دوران پس از عاشورا است که در آن بازماندگان و راویان کربلا، رسالتی سنگین و خونبار بر دوش گرفتند تا یاد حسین(ع) را زنده نگه دارند و از حماسه کربلا پاسداری کنند. آری عاشورا قلب تپنده تاریخ است؛ همه راههای پیش از آن، به کربلا میرسند و همه مسیرهای پس از آن، از کربلا آغاز میشوند.
از ازل تا عاشورا
عاشورا، رازی شگرف در کتاب آفرینش است. حادثهای که پیش از ظهور در پهنه گیتی، در ملکوت شناخته شده و نامش با سرّی از عشق و بندگی درآمیخته بود. در ازل، آنگاه که قلم بر لوح تقدیر به گردش درآمد و نخستین سطور این حماسه عظیم به نگارش نشست، غبار اندوه بر آفاق ملکوت گسترده شد و حریم قدس از نالههای فرشتگان آکنده گشت.
از همان روز که خبر شهادت حسین علیهالسلام در ملکوت پیچید، غلغلهای به پا خاست و فرشتگان در انتظار آن حماسه بزرگ بیقرار شدند و پیوسته شوق حضور در کنار فرزند پیامبر و پاسداری از حریمش در دلهایشان فزونی میگرفت. آنان چشمبهراه روزی بودند که فرمان فرود رسد تا در رکاب حسین(ع) جانبازی کنند. سرانجام گروهی اذن یافتند اما هنگامی به کربلا رسیدند که آفتاب امامت به خون نشسته و خیمهها در آتش سوخته بود. از این روی آشفته مو و غبارآلود در کنار تربت پاکش ماندند و به سوگواری پرداختند.
این سوزِ اندوه در سراسر کاروان انبیا نیز جاری بود. پیامبران هر یک بهگونهای از آنچه بر فرزند زهرایاطهر(س) خواهد گذشت آگاه شدند، در سوگ او گریستند، بر قاتلانش نفرین فرستادند و به زیارت سرزمینی شتافتند که روزی جسم پاک او را در آغوش خواهد گرفت. از آدم ابوالبشر که با شنیدن نام حسین علیهالسلام، شعله اندوهی ناشناخته در جانش افتاد و راز آن را از جبرئیل شنید، تا روزگاری که خاتم پیامبران(ص)، حسینِ خویش را در آغوش میفشرد، غرق بوسهاش میساخت و میفرمود: «بر محل زخم شمشیرها بوسه میزنم!»
گویی هر یک از آن انبیا و رسولان از ژرفای جان آرزو داشت کاش در روزگار حسین میزیست تا فرصت حضور در آن حماسه جاودانه را یابد. کربلا پیش از آنکه در جغرافیای زمین پدیدار شود منزلگاهی شناخته شده در سیر پیامبران بود. منزلگاهی که قافله نبوت از دوردستِ روزگاران، دل به آن سپرده بود.
... و سرانجام عاشورا فرا رسید و آن آرزوی دیرپا در وجود مردانی جلوهگر شد که تقدیر، نامشان را در شمارِ یاران اندک حسین علیهالسلام رقم زده بود. آنان وارثان اشتیاقی بودند که از ازل در ملکوت پیچیده، در سینه پیامبران موج زده و در جان آزادگان تاریخ ریشه دوانده بود. روایت است که نام آن رادمردان، از ازل در علم الهی شناخته و شمارشان در مشیت او رقم خورده بود. و چنین مقرر گشت که این امت نیز در آزمونی بزرگ با یاران حسین(ع) سنجیده شود. آزمونی که به ابتلای بنیاسرائیل در روز شنبه میمانست. گویی قافلهای که قرنها در انتظارش بودند، اینک از راه میرسید. آنان با پیوستن به سیدالشهدا، باشکوهترین جلوه عشق و وفا را در برابر دیدگان تاریخ به نمایش گذاشتند.
از عاشورا تا ابد
با فرونشستن غبار حماسه خونین کربلا، رسالتی بزرگ بر دوش بازماندگان نهاده شد. رسالت پاسداری از حقیقتی که در کربلا پایمال سم اسبان شد و بالای نی قرار گرفت. زینب کبری و امام سجاد علیهماالسلام از میان رنج اسارت و داغ شهادت عزیزان، پرچمداران این رسالت شدند و با خطبههای آتشین و سخنان روشنگر خویش، ندای این حماسه را از حصار زمان و مکان فراتر بردند و چهره کریه کفر و نفاق بنیامیه را افشا نمودند.
این رسالت با بازگشت کاروان اهلبیت(ع) به مدینه پایان نیافت و امامان هدایت نیز هر یک با سوگواری بر سیدالشهدا و پاسداشت مصیبت او، شعله کربلا را فروزان نگاه داشتند. آنان با یاد غربت و عطش آن امام مظلوم و پیکر پارهپاره و بیکفنش شیعیان را به زیارت تربت خونین او و برپاداشتن آیینهای سوگواری سفارش میکردند. شاعران را به سرودن در رثای حسین(ع) ترغیب میفرمودند و با بخشیدن صله و هدیه، خشنودی خویش را از مرثیههایشان ابراز میداشتند و آنان را به ادامه این راه دلگرم میساختند. بدینسان شعر و مرثیه که زبان هنر و آینه شور و اندوه آدمی است در طول قرنهای متمادی، روایتگر حماسه سوزناکی شد که گذر زمان نتوانسته بود از تازگی و شکوه آن بکاهد.
امالبنین آینهدار ادب، تندیسِ ایثار
در کنار بانوان بزرگ عاشورائی چون زینب کبری و رباب علیهماالسلام، فاطمه کلابیه حضرت امالبنین علیهاسلام منزلتی بلند و جایگاهی بس ستوده دارد. بانویی که نام مقدسش با هویت کربلا درآمیخته و نقش ارزندهاش در دو سوی عاشورا سرنوشتساز و تعیینکننده است. پیش از وقوع عاشورا چهار فرزند رشید خود را در دامان مهر و معرفت، پرورش داد و سرانجام آنان را سپر بلای امام زمان خویش ساخت و پس از عاشورا با مرثیههای جانسوز و سوگواریهای مادرانهاش در مدینه، روایتگر آن حماسه خونین شد.
***
از همان ابتدا مشخص بود که حادثه بزرگی در شُرف تکوین است. آنگاه که امیرالمؤمنين علیهالسلام از برادرش عقیل خواست بانویی از تبار دلاوران و خاندانهای نامآور عرب، برایش گزیند. زنی که در اصالتِ خاندان و شجاعت نیاکان، سرآمد باشد تا فرزندی دلیر و جنگاور به دنیا آورد. عقیل که به شناخت خاندانهای عرب شهره بود، فاطمه کلابیه را معرفی کرد. بانویی از خاندانی ریشهدار که شجاعت و دلاوری در میان نیاکانش پرآوازه بود.
بدینسان انتخاب امیرالمؤمنين(ع) از همان آغاز از تدبیری بلند و چشماندازی فراتر از یک پیوند زناشویی حکایت میکرد. بلکه قرار بود از دامان این بانو، فرزندی برخیزد که در روزی بزرگ، نامش با علمداریِ حسین علیهالسلام در حماسه کربلا جاودانه شود.
امالبنین به خانهای قدم نهاد که هنوز داغ فراق فاطمهزهرا(س) در آن از یادها نرفته بود و فرزندان، سوگوار مادر بودند. او از همان آغاز با مهری آمیخته با ادب و معرفت به خدمت فرزندان فاطمه(س) شتافت و چنان حرمتشان را پاس میداشت که حتی نخواست نزد آنان، او را فاطمه بخوانند، مبادا بر دل نازپروردگان زهرایاطهر(س) غبار اندوهی بنشیند.
این ادب حیرتانگیز در وجود پسران او بهویژه ابوالفضلالعباس(ع) نیز جلوهگر بود. چنان که در خطاب به حسین، او را «سیّدی و مولای» میخواند و در پیشگاه آن حضرت، ادب، بندگی و وفاداری را بر پیوند برادری مقدّم میدانست. هنگامی که شمر لعین برای حضرت عباس و برادرانش اماننامه آورد با درشتی و خشم او را از خود راندند و خویشاوندی او را در برابر پیوندشان با حسین(ع) هیچ انگاشتند. جلوه دیگر از مواسات حضرت ابوالفضل(ع) در شریعه فرات رخ داد که با لبان تشنه وارد آب شد و با یاد لبان خشکیده مولایش حسین، بدون نوشیدن جرعهای بازگشت.
سرانجام عباس، عبدالله، جعفر و عثمان آن ماه و اختران سپهر امالبنین، پس از خلق حماسهای جاودانه، در افق کربلا درخشیدند و آنگاه غروب کردند و اینچنین رسالت عاشورائی آن بانوی عظیمالشأن به ثمر نشست. اما هنوز تکلیف الهی او پایان نپذیرفته بود! که اینک زمان رساندن پیام عاشوراست.
هنگامیکه کاروان اهلبیت به مدینه بازگشت، امالبنین در پاسخ بشیر بن حَذلَم که اندک اندک خبر شهادت فرزندانش را به او میداد برآشفت و فرمود: از حسین برایم بگو که فرزندانم و همه اهل زمین فدای ابیعبدالله باد! پس از آن بود که امالبنین(س) به بقیع میرفت و مرثیههای جانسوزی به یاد فرزندان خود و شهدای کربلا میسرود که دوست و دشمن از نوحهگری او میگریستند. بدینسان سوگواری آن بانوی کرامتمآب و اشکهای بیقرارش، شرح مظلومیتی شد که در سرزمین کربلا به وقوع پیوسته بود.
***
اینک امالبنین(س) در آسمان ادب و ایثار تنها نیست بلکه خورشیدی است که به گِرد خویش، منظومهای از کهکشان مادران و همسران شهدا را فراهم آورده است. ستارگانی که هر کدام از دامان پاک خود، خورشیدی در سپهر بلند شهادت به یادگار نهادهاند.