نفوذ است یا سوءمدیریت؟ (یادداشت روز)
یک- با شروع جنگ ۱۲ روزه، و ماجرای پهپادهایی که در داخل کشور از پشت وانتها و برخی خانههای اجارهای و کارگاههای اطراف شهر و.... کشف میشد، همینطور پس از ترورهای عجیبوغریبی که رخ داد، دیگر برای دیرباورترین افراد نیز مسجل شد، مسئله «نفوذ»، توهم توطئه نیست. بعدها نیز رئیس وقت موساد و سیا و برخی دیگر از دشمنان قسمخورده کشورمان در اوج جنگ تصریح کردند که مأمورانشان در ایران حضور دارند و... (رجوع شود به اظهارات دیوید بارنیا و مایک پمپئو). بنابراین، مسئله نفوذ جدی است و کسانی که این مسئله را «توهم توطئه» مینامند، در بهترین حالت، اگر خودشان «نفوذی» نباشند، یک مشت سادهلوحاند. این مسئله در ماجرای جنگ لبنان و ترور رهبران و فرماندهان این کشور نیز اثبات شد. ممکن است عدهای بگویند در این جنگها «دشمن از حوزه تکنولوژی و هوش مصنوعی سوءاستفاده کرد» تا اینطور نتیجه بگیرند که «مسئله، نفوذ نیست». اما به قول ادوارد اسنودن، همیشه در کنار تکنولوژی، افرادی قرار داده میشوند! تاریخ جنگهای سرد و گرم را هم اگر ورق بزنیم میبینیم که پر است از این نفوذیها و جاسوسها که بعضاً حتی نتیجه یک جنگ را تحت تأثیر قرار دادهاند. فقط بهعنوان یک نمونه رجوع کنید به ماجرای «رابرت هنسن» مأمور ارشد اف.بی.آی که تقریباً ۲۰ سال
(از ۱۹۸۵) برای اتحاد جماهیر شوروی و روسیه جاسوسی کرد. اسناد دادستانی آمریکا بهصراحت بیان میکند که اقدامات او به دستگیری و زندانی شدن سه منبع اطلاعاتی بسیار مهم آمریکا و اعدام دو منبع دیگر منجر شد. او از طریق روشهای سنتی «محل مخفی» اطلاعات فوقمحرمانه را منتقل میکرد و در مجموع حدود ۱.۴ میلیون دلار دریافت کرد. برای دستگیری او حدود ۳۰۰ مأمور اف.بی.آی مشارکت کردند که نشاندهنده نفوذ عمیق او در نهادهای مجری قانون فدرال بود. همینطور «آلدریچ ایمز» یا «کیم فیلبی» و... هزاران مورد دیگر که با یک جستوجوی ساده اینترنتی میتوان به جزئیات و اثرات مخرب آنها دست یافت.
دو- این «نفوذ» میتواند در هر جا و هر منصبی صورت بگیرد. اما یکی از سختیابترین جاها برای شناسایی نفوذی، اطرافیان برخی مقامات مسئول بهویژه تصمیمسازان است. کسانی که ظاهر موجهی دارند اما بعضاً با چند واسطه، مشورت غلط و حسابشدهای را به یک مسئول بلندپایه میرسانند. اما از آنجایی که مشاور باید «حرف» بزند تا مشورت بدهد، با رجوع به مشورتها و حرفها و آدرسهایی که میدهد، میتوان او را شناخت و به دام انداخت. آن کسانی که به مدیران مشورت میدهند تا بدون اطلاعرسانی و اقناعسازی، شروع به آزادسازی پیدرپی قیمتها کنند، آن هم وسط یکی از حساسترین شرایط تاریخی، آیا مشکوک نیستند؟! هیچکس منکر وجود مشکلات در شرایط محاصره و جنگ نیست اما نکته مهم در اینجا، آن «عجله عجیب و مشکوکی» است که در این تصمیمگیریهای بعضاً غلط و پیدرپی دیده میشود. از آنجایی که دشمن تصریح کرده با استفاده از مشکلآفرینیهای اقتصادی قصد دارد مردم را عصبانی کند تا شرایط برای جنگافروزی مهیا شود، این اقدامات اقتصادی را باید مشکوک دانست. دشمن جرقه این آشوبها را در حوزه «اقتصاد و معیشت» قرار داده است و در چنین فضایی شاهدیم که بهصورت ناگهانی خبرهایی از سهمیهبندی بنزین و نان منتشر میشود. هنوز مردم از شوک این خبر خارج نشدهاند که، خبر افزایش چندباره قیمت روغن موتور و تایر رسانهای میشود و این روزها نیز خبر قطعی برق و گاز و...! بدون اغراق، خبر همه این گرانسازیها و قطع و وصلها کردنها، بهصورت ناگهانی و با فاصله کم اعلام شدهاند و بعضاً پس از اینکه، اعتراضها به اوج رسیده، مسئولی آمده و توضیحاتی در این باره داده است. مثل توضیحاتی که درباره سهمیهبندی نان داده شد. مردم شرایط را خوب میفهمند اما آنچه درکش برای همه مشکل است این است که «چرا ناگهانی» و بعضاً اینقدر «بد»؟!
سه- به این چند سؤال مهم دقت کنید. واقعاً چه کسی با چه انگیزهای به رئیسجمهور محترم پیشنهاد داد، آن فیلم را در تاریکی تهیه و منتشر کند؟! چه کسی باعث شد، نرخ خرید تضمینی گندم -بهعنوان اصلیترین محصول و کالای استراتژیک در همه جوامع- دیر اعلام شود تا کشاورز سرگردان بماند و وقتی هم اعلام شد، قیمت طوری باشد که کشاورز را از کشت این محصول ناامید کند؟! چه کسانی باعث شدند مطالبات سال گذشته گندمکاران پرداخت نشود، امری که باعث بدبینی گندمکاران و تردید جدی آنها در کشت مجدد این محصول میشود؟! همینطور موضوع بیمه محصول گندمکاران و... که همه و همه این موارد به یک نقطه ختم میشود: «کمبود گندم» آن هم وسط محاصره دشمن! ممکن است -همانطور که نایبرئیس کمیسیون کشاورزی چند روز پیش اعلام کرد-اختلاف نظر میان اعضای شورای قیمتگذاری دلیل تأخیر ۴ ماهه در اعلام نرخ خرید تضمینی گندم باشد، یا اختلافنظر میان وزیر اقتصاد و رئیس سازمان برنامه و بودجه از یک سو و وزیر جهاد کشاورزی از سوی دیگر، باعث بهوجود آمدن مشکلاتی در حوزه نان شده باشد. یعنی اینجا موضوع، نفوذ و نفوذی نباشد ولی قطعاً «سوءمدیریت» است. خسارات سوءمدیریت در چنین شرایطی و در چنین حوزهای کم از خسارات آن نفوذی و جاسوس نیست و حتماً نابخشودنی است!
چهار- اینجا به دنبال اثبات یک اتهام و زدن تهمت نیستیم، بلکه صرفاً دنبال طرح پرسشی جدی هستیم و پرسش این است: در شرایطی که دشمن خیلی واضح اعلام کرده است که، اقتصاد و معیشت مردم را مقدمه جنگافروزی جدید تعریف کرده، چرا برخی سیاستهای اقتصادی طوری تعریف و اجرا میشوند که درست در مسیر خواست دشمن قرار میگیرند؟ میخواهیم بگوییم چطور برخی نفوذ را در حد یک توهم توطئه تقلیل میدهند؟ میخواهیم بپرسیم چگونه میتوان میان «خطای مدیریتی» و «هدایت حسابشده» تفکیک قائل شد؟ نمونههای تاریخی چون هنسن، ایمز و فیلبی نشان میدهند که نفوذ در مراکز حساس، یکی از مؤلفههای تکرارشونده جنگهای سرد و گرم بوده است؛ میخواهیم بگوییم، راه برونرفت در اصرار بر یک فرضیه یا روش و تکرار پیدرپی یک خطا نیست بلکه در شفافیت است: انتشار مکتوب مشورتها، مشخص بودن مرجع و مسئول هر تصمیم، و پاسخگویی علنی به پرسشهایی در ذهن مردم نقش بستهاند. اگر مثلاً تأخیر چهارماهه در اعلام نرخ تضمینی خرید گندم یا اعلام ناگهانی قطعی برق و گاز، حاصل مثلاً اختلافنظرهایی در سطوح مدیریتی است، این همان سوءمدیریت است و در چنین شرایطی سوءمدیریت پذیرفتنی نیست. و اگر حاصل نفوذ است، باید با سازوکارهای جدی نظارتی به آن رسیدگی کرد. در نهایت نیز، خطر واقعی در بیتفاوتی نسبت به اینگونه هشدارهاست؛ زیرا در شرایط محاصره و جنگ، هزینه هر تصمیم نادرست-از یک سهمیهبندی شتابزده تا یک قیمتگذاری بد موقع یا دیرهنگام-مستقیماً بر سفره مردم بار میشود.
جعفر بلوری