جدال خیر و شر با چاشنی تمسخر!
مسیح عرفان
پویانمایی «برادران سوپر ماریو» توسط استودیوی ایلومینیشن که زیرمجموعه کمپانی اختاپوسی یونیورسال است، ساخته شده است. این انیمیشن حدود یک میلیارد و چهارصد میلیون دلار در جهان فروش داشته است که باعث شده جزو پرفروش‌ترین انیمیشن‌های تاریخ به حساب بیاید.
سکانس افتتاحیه انیمیشن «برادران سوپرماریو» با جنگ بین نیروهای خیر و شر آغاز می‌شود. فیلمساز با رنگ‌پردازی، نیروهای شرور را با رنگ قرمز و زرد آتشین تصویر کرده و نیروهای خیر به شکل آبی یخی ترسیم شده‌اند. برخلاف جهان مادی، لاکپشتها به جنگ با پنگوئن‌ها رفته و در میزانسن عظیمی که فیلمساز می‌چیند شاهد جنگی در ماورای ماده هستیم. اما نیروهای خیر برخلاف نگاه معمول، موجوداتی بی‌دست‌وپا هستند که در مقابل لشکر شروران حتی لحظه‌ای نمی‌توانند مقاومت کنند. در این جنگ، به راحتی پنگوئن‌ها شکست خورده و هیولایی که در جبهه شروران قرار دارد با یک حرکت با آتش قصر یخی پنگوئن‌ها را آب کرده و به ستاره‌ای جادویی و خاص دسترسی پیدا می‌کند که باعث قدرتمند‌تر شدن او خواهد شد. در این سکانس مخاطب به قدرت عظیم لاکپشتها پی برده و درمی‌یابد که در ماورای ماده کسی توانایی مقابله با این گروه خبیث را ندارد. مضمونی شرگرایانه که پیشینه ذهنی مخاطب پیرامون خیر و شر را تغییر می‌دهد. این سکانس مقدمه مباحث آخرالزمانی اثر است.
برادران سوپر ماریو و درگیری با چاه فاضلاب!
همانطور که می‌دانیم برادران سوپر ماریو به‌واسطه بازی‌های دیجیتال مشهور شدند. این دو برادر لوله‌کش هستند و در ابتدای انیمیشن نیز می‌بینیم که پس از انتشار تبلیغ تلویزیونی، بعد از مدتی طولانی بالاخره مشتری پیدا می‌کنند، اما به‌دلیل بی‌عرضگی، بیشتر از اینکه لوله‌ها را تعمیر کنند به خانه مشتری آسیب می‌زنند! شخصیت‌پردازی فیلمساز از این دو برادر با ضعیف بودن آنها حتی در کوچک‌ترین امور شروع می‌شود. برادران سوپر ماریو در خانه هم دائم تحقیر می‌شوند و خانواده‌‌شان هم هیچ امیدی به آنها ندارند. در این سکانس‌ها مخاطب متوجه می‌شود این افراد هیچ ویژگی خاصی ندارند، اما در سکانس‌های بعدی فیلمساز به واسطه ابزارهای جادوگری، همین افراد را تبدیل به منجی جهان می‌کند!
ورودی تاریک به جهان‌های موازی
در یکی از محله‌ها آب‌گرفتگی شده و برادران سوپر ماریو از این موقعیت برای نشان دادن خودشان استفاده می‌کنند. آنها پس از ورود به سیستم لوله‌کشی زیرزمینی، لوله‌ای که نشتی دارد را تعمیر می‌کنند اما ناگهان با لوله‌ای قطور روبه‌رو می‌شوند. این لوله بسیار تاریک و نمور است. پس از ورود برادران به این لوله، ناگهان در ورطه‌ای می‌افتند که نورهای عجیب و غریبی دارد و پس از آن وارد جهانی زیبا با ابرهای صورتی می‌شوند. تضاد بین رنگ و نور در لوله و انتقال آنها به جهانی جدید بسیار مهم است و حسی معنوی به مخاطب منتقل می‌کند.
برادران سوپر ماریو از چه طریقی به جهان موازی وارد می‌شوند؟ آنها به شکلی کاملاً اتفاقی از درون لوله‌هایی تاریک در زیر زمین وارد جهان‌های ماورائی می‌شوند. فیلمساز به جای اینکه سلوک معنوی و ابزارهای خاص الهی را روشی برای ورود به جهان‌های دیگر معرفی کند، در نگاهی عجیب لوله‌های تاریک و ترسناک را ابزار ورود به جهان‌های دیگر نشان می‌دهد تا در ذهن مخاطب این محتوا شکل بگیرد که برای ورود به جهان‌های موازی باید از مسیرهای تاریک گذشت. در واقعیت چنین نیست؛ ورود به جهان‌های موازی بایستی با روش‌های نورانی و رفتارهای ارادی باشد، نه به صورت شانسی و از طریق ابزارهای تاریک و مخفی و زیر زمینی.
ورود برادران سوپر ماریو به جهان‌های ماورائی نقطه عطف مهمی در داستان است و همین مسئله اهمیت این سکانس را دوچندان می‌کند. فیلمساز به جای ترسیم مسیری منطقی و منطبق بر حکمت الهی، مسیری تاریک و مادی را طریقی برای سفر به جهان موازی ارائه می‌کند. برادران سوپر ماریو هم بدون هیچ شایستگی به شکلی اتفاقی و شانسی وارد این جهان می‌شوند که برخلاف جهان‌بینی توحیدی است. اتفاقات بزرگ نیازمند انسان‌های بزرگ و تلاش‌های گسترده است، اما هالیوود با ترویج شانس‌گرایی برگزیدگان را افرادی رندوم نشان می‌دهد تا محتوای ماده‌گرایانه و به دور از توحید خودش را به مخاطب منتقل کند.
جهان‌های موازی و خدایان ثنوی
هر کدام از دو برادر در یکی از جهان‌های موازی می‌افتند. ماریو به جهانی بسیار زیبا و رؤیاگونه وارد می‌شود و یک انسانِ قارچی او را راهنمایی می‌کند. ماریو دیالوگ مهمی بیان می‌کند و می‌گوید «آیا دارم خواب می‌بینم؟ نه قطعاً خواب نیست!» این جمله به خوبی در این سکانس استفاده شده است تا به مخاطب القا کند ماریو در جهانی رؤیاگونه و ماورائی وارد شده است و با جهانی ساده و مادی روبه‌رو نیستیم.
در مقابل، لوییجی برادر ماریو وارد جهانِ تاریک شده است. مرد قارچی که راهنمای ماریو است، می‌گوید جهان تاریک تحت کنترل شرورترین موجود است! جهان نورانی نیز تحت تسلط پرنسس پیچ بوده که به این موضوع هم خواهیم رسید. سپس لوییجی را می‌بینیم که درون جهانی تاریک، پر از مواد مذاب و محیطی جهنم‌گونه افتاده است. لوییجی با چند اسکلت شیطان صفت درگیر می‌شود و در نهایت توسط سربازان بازِر (همان موجود شرور) دستگیر می‌شود.
فیلمساز در این سکانس‌ها رسماً جهان را به بخش‌های مختلفی تقسیم می‌کند و کاملاً نگاهی الهیاتی به مخاطب منتقل می‌سازد. جهان نورانی تحت تسلط دختری جادوگر به نام پرنسس پیچ (پیچ در انگلیسی به معنای هلو است و به‌دلیل جذابیت او چنین اسمی برایش گذاشته‌اند) است که قدرت‌های خارق‌العاده‌ای دارد و تصاویرش همچون قدیسان مسیحی بر در و دیوار قصر درج شده است. او ارباب جهان نورانی است.
در مقابل بازر ارباب جهان تاریک است و بر این جهان تسلطی مطلق دارد. فیلمساز جهان‌های موازی را با نگاهی اسطوره‌ای بین خدایان مختلف تقسیم می‌کند. پرنسس پیچ خدای نیکی و بازر خدای شرارت است و هر کدام دامنه قدرت خودشان را دارند. به خوبی نگاهی مشرکانه و غیرتوحیدی نسبت به جهان‌های ماورائی به مخاطب منتقل می‌شود.
راهنمایی از جنس قارچ!
ماریو در این جهان قارچی نمی‌تواند مسیرش را پیدا کند، اما همان کسی که به شکل انسان/قارچ بود او را از موانع گذرانده و در نهایت به پرنسس می‌رساند. مرشد ماریو در جهان‌های ماورائی نه فرشتگان و موجودات الهی، که یک انسان/قارچ است! فیلمساز مسیر قهرمان را به شکلی تخیلی و کاملاً اومانیستی طرح‌ریزی کرده است. در ذهن مخاطب این محتوا ایجاد می‌شود که برای سیر در جهان‌های دیگر حتی می‌توان به یک قارچ اعتماد کرد و نیازی به مرشد الهی و... نیست.
پرنسس پیچ به‌مثابه خدای مؤنث
ماریو وارد قصر می‌شود و فیلمساز با چند نمای مهم از نقاشی‌های قصر، عظمت شخصیت پرنسس را به ما نشان می‌دهد. او نه یک ملکه ساده که فردی خداگونه است. اینکه تصاویر پرنسس به شکل شمایل‌نگاری‌های مسیحی بر در و دیوار قصر نقش بسته نشان می‌دهد قارچ‌ها او را به‌عنوان نیرویی برتر و خداگونه پذیرفته‌اند. به همین دلیل قارچ در گفت و گو با ماریو اذعان کرد که پرنسس پیچ «هر کاری» می‌تواند بکند، زیرا به او نگاهی خداگونه دارند.
تربیت ماریو تحت نظر ملکه
پرنسس پیچ می‌خواهد بازر را شکست دهد و ماریو نیز برای نجات برادرش به کمک ملکه نیاز دارد. بنابراین دو انسان با سفر به جهان‌های دیگر، می‌خواهند جدال خیر و شر را سروسامان بدهند. نیروهای ماورائی به‌شدت سست هستند و همانطور که در سکانس افتتاحیه دیدیم، نمی‌توانند جلوی بازر را بگیرند. بنابراین انسان‌ها در فضایی کاملاً اومانیستی به جهان دیگر رفته‌اند تا ناجی جهان‌های موازی شوند. همیشه در ذهن ما معنویت چیره بر جهان مادی بود، اما در سوپر ماریو و آثار مشابه، انسان‌ها از جهان مادی به ماورا رفته و متافیزیک را نجات می‌دهند تا نگاه ماده‌گرایانه فیلمساز ترویج شود.
ماریو برای مبارزه نیاز به آموزش دارد. پرنسس پیچ او را تمرین نظامی می‌دهد تا نحوه مبارزه را بیاموزد. پیچ ماریو را از جهت روحی و بدنی تربیت می‌کند تا بتواند در مقابل بازر ایستادگی کند. اینجا هم کارکردی خداگونه به پیچ نسبت داده می‌شود و اوست که قهرمان/منجی را تربیت می‌کند.
اینکه ماریو چگونه به قدرت می‌رسد نیز قابل‌توجه است. علاوه‌بر ممارست و پیگیری ماریو، قدرت اصلی او در مبارزه از قارچ‌هایی خاص برمی‌آید. ماریو با خوردن قارچ‌ها به نوعی دوپینگ می‌کند و حالا می‌تواند کنش‌های قهرمانانه داشته باشد. فیلمساز استفاده از مواد خاص جادویی برای رسیدن به قدرت را ترویج کرده و نگاه مبتذلش به تربیت قهرمان را به مخاطب منتقل می‌کند. قهرمان به جای تمرکز، مراقبه و فعال‌سازی قدرت‌های معنوی ذیل نور خدای واحد، با خوردن قارچ مسیر قهرمان‌شدن را طی می‌کند تا به مخاطب محتوایی ماده‌گرایانه و ضد معنویت اصیل منتقل کند. در سکانس‌های متعددی از جمله سکانس مبارزه‌ی ماریو با دانکی‌کونگ همین محتوا منتقل می‌شود.
وقتی بازر سمپاتیک می‌شود!
فیلمساز اساساً خیر و شر را به شکلی مطلق نشان نمی‌دهد. بازر شرورترین موجود است، اما فیلمساز به جزئیات زندگی‌اش وارد شده و درونیات او را به ما معرفی می‌کند. وقتی فیلمساز دغدغه‌های درونی شخصیت را نشان می‌دهد هدفش ایجاد علقه بین او و مخاطب است. فیلمساز نشان می‌دهد که هدف بازر رسیدن به پرنسس پیچ است و در عشق او می‌سوزد. سکانس‌های متعددی در اثر با محوریت عاشقانه‌های بازر شکل گرفته و حتی در بعضی سکانس‌ها او در حال نوازندگی با پیانو است و فیلمساز کاملاً عشق او به پیچ را جذاب نشان می‌دهد.
اینکه در انیمیشن برادران سوپر ماریو حتی شرورترین افراد نیز جنبه‌های انسانی و جذاب دارند به‌دلیل تفکر نسبی‌انگارانه فیلمساز است. در این اثر هیچ خیر و شر مطلقی وجود ندارد که کاملا با جهان‌بینی الهی در تضاد است. در تفکر الهی جبهه خیر سراسر نور و جبهه شر سراسر تاریکی است، اما در ماریو هم مخاطب با جبهه شر همدلی پیدا می‌کند و هم با جبهه خیر. هرچند میزان همدلی با ماریو و دوستانش بیشتر است.
پادشاهی میمون‌ها!
یکی از مضامین پرتکرار در سینمای هالیوود، حیوانات انسان‌نما هستند. در تفکرات فلسفی و دقیق، حیوانات موجوداتی پست‌تر از انسان‌ها به حساب می‌آیند، چه اینکه از سنخ موجودات ماورائی باشند که به شکل حیوان درآمده‌اند و چه اینکه ذاتاً حیوان باشند. اما در هالیوود و همچنین انیمیشن برادران سوپر ماریو می‌بینیم که پادشاهِ میمونی (اقتباس‌شده از اسطوره‌های مشرکانه شرقی) و میمون‌های زیردستش قدرت نظامی دارند و خود پادشاه نیز ارباب قلمروی جنگلی است. در این سکانس‌ها که با محوریت دانکی‌کونگ (میمون مشهور سری ماریو) و دیگر میمون‌ها شکل می‌گیرد، مضمون ضد انسانی که در ترویج انسان‌انگاری حیوانات یا ارتباط با موجودات حیوان‌نمای معنوی است، رواج پیدا می‌کند. انسان اشرف مخلوقات نبوده و تنها یکی از موجودات هستی به حساب می‌آید.
قدرت مطلق بازر با استفاده از ابَرستاره
بازر به سرزمین قارچی حمله می‌کند و با قدرت عظیمی که ابرستاره در اختیارش می‌گذارد می‌تواند همه را شکست دهد. او می‌خواهد با اجبار پرنسس پیچ را به عقد خود دربیاورد. ماریو و دانکی‌کونگ نیز درون یک مارماهی گیر افتاده‌اند اما توسط یک موشک از شکم ماهی بیرون می‌زنند. فیلمساز با هجو کهن‌الگوهای دینی، به جای اینکه شکم نهنگ را مرحله‌ای از تربیت قهرمان بداند، صرفا با مفاهیمی مثل کهن الگوی یونس علیه‌السلام و ماجرای نهنگ بازی می‌کند تا در ذهن مخاطب این مفاهیم متعالی را لوث کند. امر مقدس در سوپر ماریو به بازی کودکانه تنزل پیدا می‌کند.
بازر سر سفره عقد است که ناگهان ماریو از راه رسیده، مراسم را بر هم زده و پرنسس پیچ را نجات می‌دهد. پس از آن از دریچه جهان موازی همگی وارد جهان مادی می‌شوند و مبارزات آنها وارد سطح جدیدی می‌شود. قدرت‌های جادویی و خاص بازر با ابزارهای ساده نظامی قابل دفع نیست و خطری آخرالزمانی بشریت را تهدید می‌کند.
اینجاست که ماریو با استفاده از ابَرستاره، قدرت عظیمی پیدا می‌کند و بازر را شکست می‌دهد. منجی به واسطه استفاده از قدرت جادویی یک ستاره می‌تواند تهدیدات ماورائی را دفع کند.
در سکانس‌های پایانی چند محتوای مهم منتقل می‌شود. اول اینکه جنگ‌های ماورائی به جنگی زمینی کشیده شده و فضای آخرالزمانی اثر نشان می‌دهد که نیروهای شرور ماورائی بایستی نابود شوند زیرا تهدیدی برای همه جهان به حساب می‌آیند. فیلمساز معنویت را امری خطرناک برای زمین معرفی کرده و به خطری آخرالزمانی با منشأ ماورائی اشاره می‌کند.
دوم اینکه منجی جهان یک انسان عادی است که با استفاده از قدرت ستاره‌ای خاص می‌تواند دشمن را شکست دهد. مجموع این دو نکته باعث می‌شود اولاً نظم کنونی جهان معیار آسایش و آرامش باشد و ثانیاً منجی نه فردی با قوای الهی که انسانی عادی است که پس از سیر در جهان های ماورائی و تربیت‌شدن توسط یک دختر جادوگر، به قدرت‌های معنوی خاصی دست پیدا کند.
مسئله ابرستاره هم قابل‌توجه است. نسبت دادن قدرت‌های جادویی و خداگونه به ستارگان، پیشینه‌ای طولانی دارد و ادیان مشرکانه مختلفی چنین نگاه‌های خرافی را رواج می‌دادند که گاهی منجر به ستاره‌پرستی می‌شد. در این انیمیشن نیز قدرت‌های ماورائی دربست در اختیار ستاره است و البته هر کسی بتواند آن را تصاحب کند، می‌تواند به قدرتی عظیم دست پیدا کند که همان فضای اومانیستی را تداعی می‌کند. برادران سوپر ماریو ناگهان تبدیل به ابَرانسان‌ها و منجی‌هایی خاص می‌شوند و جهان را با قدرت جادویی‌شان نجات می‌دهند. خبری از منجی الهی نیست و انسان‌هایی مثل پیچ و ماریو جای خدا و منجی الهی را گرفته‌اند.
در پایان نیز با شعر عاشقانه بازر در مورد پرنسس پیچ انیمیشن برادران سوپر ماریو به پایان می‌رسد.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
انیمیشن «برادران سوپر ماریو» از آثار شاخص و خوش ساختی است که به خوبی توانسته تفکرات کابالیستی را به مخاطب منتقل کند. مبانی کابالیسم اساطیری که در مدرسه یهود و رسانه به آن پرداخته‌ایم کاملاً در سطوح مختلف اثر وجود دارد. اومانیسم و شرک به عنوان دو محور فلسفی کابالیسم نیز در این اثر به خوبی نمایان است.
برادران سوپر ماریو دو انسان معمولی هستند که بدون هیچ شایستگی از مسیری تاریک وارد جهان موازی شده، با استفاده از ابزارهای جادویی تبدیل به منجی جهان می‌شوند. پرنسس پیچ و بازر نیز به‌عنوان خدایان جهان‌های موازی جدال خیر و شر را ترتیب داده و فیلمساز در فضایی نسبی‌گرا، رویارویی آخرالزمانی را نه صحنه نبرد لشکر نور در مقابل تاریکی، که محل مبارزه خدایان می‌داند. ماریو و لوییجی نیز به‌راحتی به‌واسطه ستاره‌ای خاص قدرتی خداگونه پیدا می‌کنند و دشمن را شکست می‌دهند.
آثاری همچون سوپر ماریو دارای تفکرات فلسفی نادرستی هستند و به اسم انیمیشن به‌راحتی خرافات را به مخاطب کودک، نوجوان و حتی بزرگسال منتقل می‌کنند. به امید روزی که مخاطبان جهانی مسلح به تفکر فلسفی صحیح شده و به‌راحتی محتوای این آثار را به ناخودآگاه خود نفوذ ندهند.