شیوه‌های تکریم زنان و دختران در سیره پیامبر اکرم(ص)
سیدکاظم فلاح زاده
زنان و دختران در دوران جاهلیت از کمترین حقوق و مزایا برخوردار بودند و جامعه عرب هیچ‌گونه استقلالی برای آنها قائل نبود. به‌گونه‌ای که زنان از ارث محروم بودند، یا اینکه مردان بدون هیچ قید و شرطی حق طلاق داشتند و هیچ‌گونه محدودیتی در تعدد زوجات برای آنها وجود نداشت.
حقوق زنان و دختران به قدری در جامعه جاهلی تنزل یافته بود که از فرزندان دختر بیزار بودند تا جایی که از زنده‌به‌گور کردن دختران ابایی نداشتند. (1)
با ظهور اسلام، تحولاتی از جانب رسول خدا(صلی‌الله علیه و آله) در راستای شناخت جایگاه و احیای حقوق زنان ایجاد گردید و بستری فراهم شد تا زنان از یک عنصر بی‌اختیار به یک عنصر پرارزش و نقش‌آفرین تبدیل شوند. شناخت حقوق و تکریم دختران و زنان یکی از محورهایی بود که رسول خدا در دوران نبوتشان به آن اهتمام داشتند. بر این اساس شیوه آن حضرت در جهت تکریم دختران و زنان را می‌توان از این قرار دانست:
1. توجه به حقوق مادی و معنوی زنان
پیامبر اسلام در راستای احیای حقوق زنان، ابتدا تمام رسوم جاهلی را کنار گذاشت و به حکم اسلام حقوقی برای زنان، مانند مهریه، نفقه، ارث و دیه توسط ایشان در نظر گرفته شد. (2) همچنین احساس آزادی و استقلال به زنان داده شد تا جایی که در انتخاب همسر آزاد گذاشته شدند و پدران از اجبار دخترانشان به انتخاب همسر نهی شدند. (3)
مبارزه با هرگونه خشونت علیه دختران (4)
و زنان (5) را نیز می‌توان از دیگر اقدامات رسول خدا به حساب آورد.
2. استفاده از زنان در امور اجتماعی و سیاسی
رسول خدا(ص) در مسائل اجتماعی و سیاسی نیز برای زنان، شخصیت مستقل حقوقی قائل بودند؛ چنان که در تمامی فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی دوران پیامبر حضور چشمگیری در جامعه داشتند؛ از جمله فعالیت‌هایی که می‌توان از حضور زنان در صدر اسلام یاد کرد عبارت است از:
الف) بیعت گرفتن از زنان
حضور زنان در بیعت‌ها نشان از احترام پیامبر به حقوق و مقام زنان در حوزه عمومی دارد. بنا بر گزارش‌های تاریخی، در بیعت‌هایی چون بیعت عقبه (6)
صلح حدیبیه، فتح مکه، زنان پا‌به‌‌پای مردان با پیامبر بیعت می‌کردند (7) تا جایی که خداوند در سوره ممتحنه به بیعت زنان مؤمنه اشاره کرده
است. (8)
ب) مشارکت و حضور زنان در جنگ‌ها
رسول خدا نه تنها زنان را در جنگ‌ها شرکت می‌داد، بلکه برای زنان حاضر در نبردها غنائمی در نظر گرفته می‌شد؛ چنان که در نبرد خیبر به هر زن حاضر سهم یک مرد، تعلق
گرفت. (9)
علاوه بر اینکه زنان در جنگ‌ها حاضر می‌شدند گاهی فعالیت‌هایی به آنان واگذار می‌شد؛ از جمله پرستاری و درمان مجروحان جنگی؛ گویا برخی زنان در صحنه نبرد حاضر شده و به پانسمان کردن جراحت رزمندگان می‌پرداختند. (10)
جمع‌آوری تیرها و رساندن آنها به دست رزمندگان، از دیگر کارهای زنان در جنگ‌ها بود. (11)
همچنین آنها در حمل اجساد شهدا سهیم بودند؛ (12) برخی از زنان حاضر در نبردها نیز برای رزمندگان آب و نان حمل کرده و یا آشپزی می‌کردند. (13)
ج) مشورت با زنان
رسول خدا در سخنان خود بر مشورت با زنان تأکید داشتند و در برخی از مسائل خانوادگی مانند ازدواج، به مشورت با زنان فرمان می‌دادند. (14)
حتی گزارش‌هایی از مشورت خود رسول اکرم با زنان در سیره عملی ایشان وجود دارد. (15)
3. معرفی جایگاه و منزلت دختران در کلام رسول خدا
اعتقاد به کرامت زنان، یکی از آموزه‌هایی است که مکرر در سخنان پیامبر دیده می‌شود. ایشان از دختران با تعابیری چون گلی از گل‌های بهشت (16)، درهای رحمت خدا (17)، لطیف و مهربان، یار و مددکار، مونس و همدم، مبارک و پر خیر، اهل نظافت و پاکیزگی (18) یاد کرده و پاداش و اجر پدران دختردار را گوشزد می‌کردند. (19)
توصیه به هدیه دادن و خوشحال کردن دختران از دیگر مواردی بود که ایشان بدان سفارش داشتند. (20)
در باب همسرداری نیز رسول خدا مردان را به تعامل و سازگاری با همسرانشان دعوت کرده و نقش زنان و جایگاه آنان در خانواده را برای مردان تبیین می‌کردند تا جایی که ایشان زحمات زنان در خانه را برابر با جهاد در خدا می‌دانستد. (21)
4. معرفی جایگاه دختران و زنان در سیره عملی رسول خدا
پیامبر اعظم(ع) در سیره عملی‌شان نیز توجه ویژه‌ای به جایگاه دختران و زنان داشتند. تا جایی که در برخورد با دخترشان فاطمه(س) همه را حیرت‌زده
می‌کردند. (22)
زمانی که پیامبر عازم سفر بودند، حضرت فاطمه آخرین کسی بود که پیامبر با او خداحافظی می‌کردند و در بازگشت نیز زودتر از هرکسی به دیدن او می‌رفتند؛ (23) یا اینکه ایشان بارها با جملات محبت‌آمیزی نسبت به دخترشان ابراز علاقه کردند؛ بنابراین رسول خدا در برخورد عملی با دختر خود، علاوه بر شناساندن مقام و عظمت اهل بیت، به تمامی جامعه ثابت کردند که در اسلام دختران و زنان از کرامت و جایگاه والایی برخوردار
هستند.
رسول خدا با همسران خود با عطوفت و عدالت رفتار می‌کردند و هیچ‌گاه مقام نبوت سبب نمی‌شد تا میان ایشان و همسرانشان سد و مانعی ایجاد شود؛ مثلاً در سفرها برای همسران هدیه می‌خریدند؛ (24)
یا در کارهای خانه، با اهل خود نهایت همکاری را داشتند؛ تا جایی که خودشان گوسفندان را می‌دوشیدند؛ جامه و کفش خود را می‌دوختند؛ درب خانه را خود بر روی مراجعین می‌گشودند؛ شترانش را عقال می‌بستند و شیرشان را می‌دوشیدند؛ خانه را جارو کرده و وقتی خادمشان از کار آسیاب خسته می‌شد، به او کمک کرده و گندم و جو آسیاب
می‌کردند. (25)
پی‌نوشت‌ها:
1. واعظی، محمدجواد، وضعیت زن در جاهلیت، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، زمستان 1388، سال ششم، شماره 4، ص 135 ـ 159.
2. علیخانی، اعظم، حقوق زن در عصر نبوی، فرهنگ کوثر، 1387، شماره 75.
3. ابن سعد، الطبقات‌الکبرى، بیروت، دارالکتب‌العلمیه، چاپ دوم، 1418 ق، ج8، ص 334.
4. عسکری، سید مرتضی، احادیث ام‌المؤمنین عایشه، بی‌جا، چاپخانه نهضت، ۱۴۱۸ ق، ج ۱، ص ۲۹ تا 31.
5. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل‌الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول، 1409 ق، ج21، ص 367.
6. ابن هشام، السیره‌النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا، ج1، ص 441.
7. ابن سعد، الطبقات‌الکبرى، ج 8، ص 1 تا 9.
8. « یا أَیهَا‌النَّبِی إِذا جاءَکَ‌الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَکَ عَلی أَنْ لایشْرِکْنَ بِاللهِ شَیئاً وَ لایسْرِقْنَ وَ لایزْنینَ وَ لایقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لایأْتینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرینَهُ بَینَ أَیدیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لایعْصینَکَ فی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ»؛ ممتحنه، آیه 12.
9. ابن سعد، الطبقات‌الکبرى، ج ٨، ص 181.
10. همان، ص 180.
11. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم‌الکبیر، محقق حمدی بن عبدالمجید‌السلفی، قاهره، دارالنشر، چاپ دوم، 1415 ق، ج٢5، ص ١٣٧.
12. عسقلانی، احمد بن على بن حجر، الإصابه، محقق عادل احمد عبد‌الموجود و علی‌محمد معوض، بیروت، دارالکتب‌العلمیه، چاپ اول، 1415 ق، ج8، ص 133.
13. ابن سعد، الطبقات‌الکبرى، ج8، ص 333.
14. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام‌الدین ابن قاضی، کنز‌العمال فی سنن‌الاقوال و‌الافعال، محقق بکری حیانی، بیروت، مؤسسه الرساله، چاپ پنجم، 1413 ق، ج 16، ص 313.
15. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، اعلمى، چاپ سوم، 1409 ق، ج2، ص 613.
16. صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، محقق غفارى، علی‌اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامى ، چاپ دوم، 1413 ق، ج3، ص 481.
17. شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، نجف، مطبعه حیدریه، چاپ اول، بی‌تا، ص 105.
18 و 19. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق غفارى علی‌اکبر و آخوندى، محمد، تهران، دارالکتب‌الإسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج6، ص 5 و 6.
20. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل‌الشیعه، ج21، ص 514.
21. طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، 1391 هـ، ج 4، ص 259.
22. طوسى، محمد بن الحسن، الامالی، محقق مؤسسه‌البعثه، قم، دارالثقافه، چاپ اول،1414 ق، النص، ص 400.
23. طبری، محب‌الدین، ذخائر‌العقبى، قاهره، مکتبه‌القدسى،1356 ه، ص 37.
24. فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى، المحجه‌البیضاء، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ چهارم، 1417 ق، ج 6، ص 248.
25. مازندرانی، ابن شهرآشوب، المناقب، قم، علامه، 1379 ق، ج1، ص 146.