از شکوهِ نوروز تا ابهامِ هالووین(مقاله وارده)
بی‌بی‌عزت حسینی*
در عصر حاضر، میدان‌های نبرد از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و به مرزهای ذهنی و فرهنگی کشیده شده است. آنچه امروز با عنوان «جشن‌های بین‌المللی» می‌شناسیم، مانند «هالوین» تنها قرار ملاقات‌هایی برای شادی نیستند و نمی‌توان این موضوع را صرفاً به تفاوت سلیقه‌ها در انتخاب شیوه‌های تفریح و برگزاری جشن‌ها محدود کرد؛ بلکه میدان‌هایی برای تقابل دو جهان‌بینی متفاوت هستند، ترویج آن در چارچوب مفهومی «جنگ فرهنگی» تحلیل می‌شود و هدف آن «بی‌هویت‌سازی» است.
در تاریخ و اسطوره‌شناسی ایران، «نور» تنها یک پدیده فیزیکی نیست، بلکه نماد حقیقت، عدالت و حیات است. از نخستین صفحات متون کهن تا عصر حاضر، آیین‌هایی همچون نوروز و یلدا، همواره بر پیروزی روشنایی بر تاریکی و تداوم حیات بر مرگ تأکید داشته‌اند. نوروز، نه‌تنها آغاز فصل بهار، بلکه نماد تجدید عهد جهان با روشنایی است. حتی در دلِ تاریک‌ترین شب سال، یعنی «شب یلدا»، آنچه برای ایرانیان اهمیت دارد، انتظار طلوع خورشید و پیروزیِ نور بر سیاهی است. این آیین‌ها بر پایه «امید»، «پاکیزگی» و «رشد» بنا شده‌اند؛ مفاهیمی که با روح انسانی و تعالی اخلاقی در پیوند هستند.
آیین‌های ایرانی، آیین‌های زندگی‌اند. نوروز، خانه‌تکانی و آشتی با طبیعت است؛ یلدا، گردهمایی خانواده و امید به روشنایی است؛ این آیین‌ها حافظه جمعی ملت ایران را شکل داده‌اند و پیوند نسل‌ها را استوار کرده‌اند.
در مقابل، پدیده «هالووین» که در میان برخی از افراد رواج یافته با مفاهیم «ترس»، «مرگ» و «جهان ارواح » گره خورده است. اگرچه امروزه این جشن ظاهرا در قالب بازی و هیجان برگزار می‌شود، اما نمادها و مؤلفه‌های سنتی آن همچنان بازتاب‌دهنده تصورات مرتبط با مرگ، ارواح و نیروهای ماوراءالطبیعی است. تفاوت دو سنت ایرانی و غربی را نمی‌توان صرفاً به تفاوت در شیوه تفریح و سرگرمی فروکاست؛ بلکه تفاوت در «جهت‌گیریِ روحی» است؛ یکی به سوی تعالی و نور حرکت می‌کند و دیگری، در سایه‌های ترس و ابهام برجسته می‌شود و معلق می‌ماند.
دشمن در این جنگ شناختی ابتدا باورهای ملی- آیینی را در ذهن جوانان کم‌رنگ می‌کند. به‌عنوان مثال با تهمت عرب‌پرستی پیوند فرد را با دیانت سست می‌کند جوان را نسبت به هویت دینی خود بی‌تفاوت می‌کند و در مرحله بعد با بهانه‌های واهی آیین‌های ملی را کم‌رنگ کرده و در ضمن با ترویج نمادهای بیگانه، جذاب نشان دادن آن ، جوان ایرانی را از هویت ملی و تاریخی خود جدا می‌کند و او را موجودی غرب‌پرست تبدیل می‌کند که نه به آسمان و باورهای دینی وصل است و نه به زمین و ریشه‌های ملی؛ انسانی معلق، مصرف‌کننده و بی‌دفاع در برابر موج فرهنگ بیگانه.
در نگاه دینی، پیروی از سنت‌های بی‌جا که منجر به از دست رفتن ارزش‌های خودی شود، مورد هشدار است. در روایات آمده است که از پیامبر اکرم(ص) درباره پیروی از دیگران پرسیدند، ایشان فرمودند: «مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ»؛ هر کس شبیه به قومی شود، از آنان است. این روایت مستقیماً به خطری اشاره دارد که اگر هویت خود را فدای شبیه‌سازی فرهنگ‌های دیگر کنیم، در نهایت بخشی از آن فرهنگ خواهیم بود و اصالت خود را از دست می‌دهیم.
از منظر قرآن نیز حفظ هویت فرهنگی به معنای مخالفت با هر فرهنگ دیگری نیست. قرآن هم تنوع فرهنگی را به رسمیت می‌شناسد و هم برای پذیرش یا رد عناصر فرهنگی، معیار حق و عقلانیت را قرار می‌دهد. تلاش برای ذوب شدن در فرهنگ دیگران، برخلاف دستور به «اعتدال» و «حفظ عزت خویشتن» است. البته این به معنای انکار تعامل با جهان و شناخت فرهنگ‌های دیگر نیست؛ سخن در «تقلید کورکورانه» و «ذوب شدن» است، نه «شناخت» و «انتخاب آگاهانه».
نوروز، یلدا و دیگر آیین‌های ملی، صرفاً چند جشن نیستند؛ این‌ها نمادهای زیست‌جهانی ایران، پیوند انسان با طبیعت و تداوم حیات در حافظه تاریخی ما هستند. اگر به بهانه‌های واهی آیین‌های سنتی کم‌رنگ شوند در واقع در حال حذف یک لایه از حافظه جمعی ملت هستیم.
برخی سخن از ضرورت شادی و شاد بودن می‌گویند. شادی، نیاز طبیعی و حق انسانی است. اما باید پرسید: شادی حقیقی چیست؟ شادی‌ای که بر پایه امید، پیوند خانوادگی، آشتی با طبیعت و تعالی اخلاقی بنا شده یا شادی‌ای که تنها از طریق ماسک، ترس، هیجان زودگذر و تقلید از نمادهای بیگانه به دست آید، و کاذب و گذراست. نوروز با خانه‌تکانی، صله‌رحم و احترام به بزرگان، شادی‌ای می‌سازد که ریشه در زندگی دارد و پایدار است و یلدا با گردهمایی خانواده و امید به روشنایی، شادی‌ای می‌سازد که از دل تاریکی، نور می‌سازد.
اکنون بر سر یک دو راهی قرار داریم، اگر امروز از باورهای دینی و نمادهای ملی خود غافل شویم، فردا باید در برابر نسلی بایستیم که نه ریشه دینی دارد و نه پیوند ملی. بنابراین، پاسداشت نوروز، یلدا و دیگر آیین‌های ملی و ارزش‌های دینی، پاسداشت «خود بودن» است در برابر موج‌های بی‌هویت‌ساز. این دفاع، نه تعصب است و نه انکار شادی؛ بلکه دعوت به شادی حقیقی، هویت آگاهانه و زندگی در نور است.
*دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث