پنجه مرگ خاموش بر گلوی غافلان از وسایل گرمایشی استاندارد
تارا وحیدی
با توجه به افزایش مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در فصول سرد، پیش از راه‌اندازی وسایل گرمایشی، حتماً از سلامت سیستم احتراق و دودکش اطمینان حاصل کنید. بزرگ‌ترین میزان بروز حوادث ناشی از منوکسیدکربن در دو بازه زمانی مشاهده می‌شود؛ نخست زمانی که مردم در ابتدای فصل سرما سیستم‌های گرمایشی خود را راه‌اندازی می‌کنند و دوم در ماه‌های دی و بهمن که سرمای شدید باعث افزایش مصرف سوخت و شدت شعله‌ها می‌شود. هر دو بازه از پیک‌های اصلی بروز این مسمومیت هستند.
مردم باید قبل از روشن‌کردن بخاری، پکیج یا شومینه، حتماً از یک تکنیسین مجاز و متخصص بخواهند تا سیستم احتراق و خروج دود را بررسی کند و سلامت دودکش و نصب صحیح وسایل گرمایشی مهم‌ترین عامل پیشگیری از نشت گاز و بروز مسمومیت است.
در کنار خطر مسمومیت با گاز، احتمال سوختگی حرارتی در کودکان خردسال نیز وجود دارد و خانواده‌ها باید دقت کنند که کودکان به بخاری یا شومینه نزدیک نشوند و برای پیشگیری از حادثه، مانع یا حفاظ ایمنی در اطراف وسایل گرمایشی نصب شود.
مسمومیت با منوکسیدکربن از حوادثی است که با اندکی دقت قابل‌پیشگیری است. انجام سرویس سالانه وسایل گرمایشی، بررسی دودکش‌ها و رعایت اصول ایمنی در خانه می‌تواند از بروز حوادث مرگبار در فصل سرما جلوگیری کند.
آمار مرگ خاموش در ابتدای پاییز
آمار مرگ‌ومیر بر اثر نشت گاز در کشور به رقم ۸ نفر در پاییز امسال رسیده است، این مرگ‌ها زمانی رخ داده‌اند که هنوز سرمای اصلی زمستان فرا نرسیده، واقعه‌ای که نشان می‌دهد گاز بی‌بو بیش از آنکه منتظر سرمای شدید باشد، در کمین کوچک‌ترین نقص‌های فنی و بی‌دقتی‌های انسانی نشسته است.
گاز منوکسیدکربن یا همان قاتل خاموش (خائن بی‌رنگ‌وبو) در هر مکانی که ایمنی کمتری باشد جولان می‌دهد و بدون سروصدا شهروندان بی‌احتیاط را مسموم یا به کام مرگ می‌کشاند.
امید محترمی سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور اخیراً با اعلام جان‌باختن ۸۳۰ نفر بر اثر مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در سال گذشته، از ثبت ۱۶۷ مورد مسمومیت و ۸ فوتی در ۲ تا سه هفته اخیر خبر داده و نسبت به افزایش خطر حوادث ناشی از استفاده غیراصولی از وسایل گرمایشی هشدار می‌دهد.
بر اساس آمار استانی اعلام شده از سوی سازمان مدیریت بحران در سال ۱۴۰۴، از مجموع ۸۳۰ جان‌باخته ناشی از گازگرفتگی، استان تهران با ۱۲۷ مورد، بیشترین آمار فوتی را به خود اختصاص داده است. پس از تهران، خراسان رضوی با ۵۹ مورد، اصفهان با ۵۸ مورد، فارس با ۵۷ مورد و آذربایجان شرقی با ۵۶ مورد در رده‌های بعدی قرار دارند.
همچنین استان مازندران با ۵۳ مورد و استان‌های البرز و آذربایجان غربی به ترتیب با ۵۰ و ۳۴ مورد، از دیگر استان‌های دارای آمار قابل‌توجه در این زمینه هستند.
در مقابل، استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان و هرمزگان، هر یک با چهار مورد فوت، کمترین آمار ثبت‌شده را دارند. پس از آن، استان ایلام با پنج مورد و استان‌های قم و کهگیلویه‌و‌بویراحمد، هر کدام با شش مورد، در زمره استان‌های دارای کمترین آمار قرار می‌گیرند.
آن طور که امید محترمی تأکید دارد: «در دو سه هفته اخیر نیز از ۸ مورد فوت ثبت شده با گازگرفتگی، ۶ فوتی مربوط به استان خراسان رضوی و ۲ مورد هم کردستان است.»
سخنگوی سازمان مدیریت بحران با تأکید بر اینکه این آمارها ضرورت پیشگیری و رعایت اصول ایمنی را در سراسر کشور نشان می‌دهد، تصریح می‌کند: «توجه به وضعیت دودکش‌ها، تهویه مناسب و اطمینان از عملکرد صحیح وسایل گازسوز، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند از وقوع حوادث جبران‌ناپذیر جلوگیری کند.»
مهم‌ترین نقطه‌ای که سرآغاز فعالیت قاتل خاموش است همان بخاری‌های گازی فرسوده و با بازدهی کم است. ولی‌الله دینی مدیرعامل شرکت بازرگانی گاز ایران چندی پیش از فعالیت حدود ۲۲ میلیون دستگاه بخاری در کشور خبر داده و گفته بود که بخاری‌های موجود در کشور به طور میانگین کمتر از ۵۰ درصد راندمان دارند. این راندمان پایین و نیز بی‌توجهی به وضعیت راه‌های تخلیه گاز منوکسیدکربن که ناشی از فعالیت نامناسب بخاری‌های فرسوده است و انسان‌ها را دچار گازگرفتگی می‌کند.
مرگ خاموش نگهبان ساختمان در یکن آباد
در تازه‌ترین واقعه ثبت شده یک مرد ۴۰ساله که به عنوان نگهبان در یک ساختمان نیمه‌کاره در روستای «یکن‌آباد» از توابع بخش مرکزی شهرستان همدان مشغول به کار بود، به دلیل نشت گاز منوکسیدکربن در محل استراحت خود دچار مسمومیت شدید شد و جان باخت.
محمد مالمیر مدیرکل پزشکی قانونی استان همدان با اشاره به آمار نگران‌کننده ۶ماهه نخست سال جاری می‌گوید: «در ۶ ماه امسال ۱۹ نفر شامل ۱۵ مرد و ۴ زن بر اثر استنشاق گاز سمی منوکسیدکربن در استان همدان جان باخته‌اند در حالی‌که در مدت مشابه سال گذشته تعداد متوفیان ۴ نفر بود که مقایسه این آمار نشان‌دهنده رشد چشمگیر قربانیان است و بیشترین میزان تلفات نیز با ۷ مورد فوتی مربوط به فروردین‌ماه بوده است.»
مدیرکل پزشکی قانونی استان همدان باتوجه به آغاز فصل سرما نسبت به وضعیت ایمنی کانکس‌ها و اتاقک‌های نگهبانی هشدار داده و تصریح می‌کند: «استفاده از وسایل گرمایشی غیراستاندارد مانند گاز پیک‌نیکی، منقل و بخاری‌های بدون دودکش در محیط‌های محصور بیشترین سهم را در بروز مسمومیت‌های مرگبار دارد و کارفرمایان باید ایمنی این فضاها را در اولویت قرار دهند.»
مالمیر با یادآوری اینکه منوکسیدکربن گازی بی‌رنگ و بی‌بو است، علائم اولیه مسمومیت را شامل سردرد، سرگیجه، تهوع و ضعف عضلانی دانست که در صورت عدم تهویه هوا به کاهش هوشیاری و مرگ منجر می‌شود.
وی بر لزوم بررسی مستمر دودکش‌ها، پرهیز از روشن‌کردن وسایل متفرقه در فضاهای مسدود و توجه به رنگ آبی شعله تأکید کرده و از شهروندان خواست در صورت مواجهه با فرد مسموم ضمن انتقال او به هوای آزاد بلافاصله با اورژانس ۱۱۵ و آتش‌نشانی ۱۲۵ تماس بگیرند.
توصیه آتش‌نشانی به شهروندان درباره گازگرفتگی
جلال ملکی سخنگوی سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران با اشاره به کاهش دمای هوا و آغاز استفاده شهروندان از وسایل گرمایشی، بر ضرورت رعایت نکات ایمنی برای پیشگیری از مسمومیت با گاز منوکسیدکربن تأکید دارد.
با سردشدن هوا و افزایش استفاده از وسایل گرمایشی در منازل، خطر مسمومیت با گاز منوکسیدکربن نیز افزایش می‌یابد؛ خطری خاموش که با رعایت چند نکته ساده ایمنی می‌توان از بروز حوادث ناشی از آن پیشگیری کرد.
جلال ملکی در توصیه به شهروندان هشدار می‌دهد: «پیش از راه‌اندازی وسایل گرمایشی، حتماً از باز بودن مسیر دودکش‌ها اطمینان حاصل کنید. همچنین لازم است مسیری برای ورود هوای تازه به داخل ساختمان باز باشد و شهروندان از مسدودکردن تمامی راه‌های ورودی هوا خودداری کنند.»
وی با تأکید بر اهمیت نصب صحیح دودکش‌ها توصیه می‌کند: «در انتهای دودکش‌ها در سطح بام حتماً از کلاهک H استفاده شود. همچنین برای راه‌اندازی وسایل گرمایشی باید از دودکش‌های ورق سفید گالوانیزه استفاده کرد و از به‌کارگیری دودکش‌های آکاردئونی و غیراستاندارد خودداری شود.»
گازگرفتگی با منوکسیدکربن را جدی بگیرید
سعید مهرسروش، معاون پژوهشی و آموزشی سازمان اورژانس تهران هشدار داده و با اشاره به اینکه مسمومیت با گاز منوکسیدکربن بیشتر در فصول سرد سال رخ می‌دهد، اظهار می‌دارد: «در دو بازه زمانی در سال بیشترین آمار گازگرفتگی را داریم؛ نخست ابتدای فصل سرما که مردم شروع به استفاده از بخاری و وسایل گرمایشی می‌کنند و دوم زمانی که سرمای شدید باعث افزایش شعله و مصرف سوخت در این وسایل می‌شود.»
وی می‌افزاید: «منوکسیدکربن گازی فوق‌العاده سمی، بی‌بو، بی‌رنگ و بی‌مزه است و تشخیص آن با حواس انسانی ممکن نیست و تنها راه شناسایی آن استفاده از دستگاه‌های هشداردهنده و سنجش CO در منازل است. توصیه می‌شود خانواده‌ها به ویژه در فصول سرد، از این دستگاه‌ها برای پایش مداوم محیط استفاده کنند.»
معاون پژوهشی اورژانس تهران تأکید دارد: «پیش از راه‌اندازی سیستم‌های گرمایشی باید حتماً دودکش و مسیر خروجی گازها بررسی شود و از تعمیرکاران مجاز برای سرویس و نصب بخاری یا پکیج استفاده شود. سیستم احتراق ناقص و یا مسدود بودن مسیر دودکش از مهم‌ترین عوامل تولید این گاز مرگبار است.»
به گفته مهرسروش، علائم اولیه مسمومیت شبیه آنفلوانزا است: سردرد، ضعف، تهوع، سرگیجه و احساس سنگینی در سر از نشانه‌های اولیه است، با این تفاوت که فرد تب ندارد و در مراحل پیشرفته‌تر، تهوع، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری و حتی مرگ ممکن است رخ دهد. وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «اگر احتمال وجود گاز منوکسیدکربن در محیط داده می‌شود، باید بلافاصله با اورژانس ۱۱۵ و آتش‌نشانی تماس گرفته شود. در همین حال، افراد باید از محیط خارج شوند، پنجره‌ها را باز کنند و مصدوم را به فضای باز منتقل کنند تا اکسیژن بیشتری دریافت کند و درمان اصلی، اکسیژن‌رسانی سریع است و در صورت شدت مسمومیت، بیمار باید در بیمارستان اکسیژن پرفشار دریافت کند.
مهرسروش درباره گروه‌های در معرض خطر گفت: کودکان، سالمندان و بیماران قلبی یا تنفسی بیش از سایرین در معرض آسیب ناشی از منوکسیدکربن هستند و در این افراد، حتی مقدار اندکی از گاز نیز می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد.»
وی با تأکید بر اینکه منوکسیدکربن به عنوان مرگ خاموش شناخته می‌شود، می‌گوید: «در بسیاری از موارد، چند نفر از اعضای خانواده به طور همزمان دچار مسمومیت یا فوت می‌شوند، در حالی‌که با یک بررسی ساده سیستم گرمایشی می‌شد از این حادثه جلوگیری کرد.»
در پایان مهرسروش درباره دمای مطلوب منازل در فصول سرد اظهار می‌دارد: «دمای استاندارد برای محیط زندگی در فصل سرما حدود ۲۴ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است و افزایش بیش از حد دما نه تنها مصرف گاز را بالا می‌برد، بلکه خطر سوخت ناقص و تولید منوکسیدکربن را نیز افزایش می‌دهد.»
ضرورت رعایت اصول ایمنی در استفاده از وسایل گازسوز
امید محترمی سخنگوی مدیریت بحران کشور با اشاره به اهمیت نصب صحیح وسایل گازسوز، می‌گوید: «برای اتصال این وسایل باید از شیلنگ‌های فشارقوی استاندارد و بست‌های فلزی محکم و سالم استفاده شود و طول شلنگ گاز نیز نباید از یک‌و‌نیم متر بیشتر باشد. پس از نصب، محل اتصالات باید با کف‌صابون بررسی شود و استفاده از کبریت یا فندک برای تشخیص نشت گاز به هیچ‌وجه مجاز نیست.»
محترمی ادامه می‌دهد: «رنگ شعله یکی از نشانه‌های مهم عملکرد صحیح وسیله گازسوز است. شعله باید آبی، یکنواخت و پایدار باشد و مشاهده شعله زرد یا نارنجی می‌تواند نشانه احتراق نامناسب باشد؛ در چنین شرایطی باید استفاده از دستگاه متوقف و موضوع توسط متخصص بررسی شود.»
او با تأکید بر ضرورت بررسی دودکش‌ها پیش از راه‌اندازی وسایل گرمایشی، اظهار می‌دارد: «مسیر دودکش باید باز و بدون انسداد باشد و از لوله‌های استاندارد و مناسب استفاده شود. به کارگیری لوله‌های آکاردئونی و فنری برای دودکش وسایل گازسوز به دلیل خطر نشتی و کاهش ایمنی توصیه نمی‌شود. همچنین دودکش باید به درستی نصب شده و کلاهک استاندارد مناسب در انتهای آن قرار داشته باشد.»
به گفته این مقام مسئول، ارتفاع دودکش از سطح پشت‌بام نیز باید مطابق الزامات فنی و استانداردهای مربوط باشد. بررسی وضعیت دودکش در زمان کارکرد وسیله گرمایشی و اطمینان از تخلیه صحیح محصولات احتراق، اهمیت زیادی دارد؛ بااین‌حال، صرف داغ بودن دودکش به تنهائی تضمین‌کننده ایمنی نیست و مسیر خروج گاز باید به صورت اصولی بررسی شود.
سخنگوی مدیریت بحران با اشاره به اهمیت تأمین هوای موردنیاز وسایل گازسوز، می‌گوید: «شهروندان باید از مسدودکردن کامل درزهای ضروری ورود هوا، دریچه‌های تهویه و مسیرهای تأمین هوای احتراق خودداری کنند؛ زیرا کاهش جریان هوا می‌تواند موجب احتراق ناقص و افزایش خطر تولید منوکسید کربن شود.»
محترمی همچنین با اشاره به اهمیت مدیریت مصرف انرژی می‌افزاید: «حفظ دمای متعادل در منازل، استفاده از پوشش گرم زمستانی و پرهیز از افزایش غیرضروری شعله وسایل گرمایشی، علاوه بر کمک به مدیریت مصرف گاز، می‌تواند در کاهش برخی خطرات ناشی از استفاده نادرست از تجهیزات گرمایشی مؤثر باشد.»