مبارزه با موش‌ها به همت نهادهای اجتماعی و به‌کارگیری یافته‌های علمی
گالیا‌توانگر
یک موش بزرگ چند کیلویی از نوک کتانی‌ام تند و فرز رد می‌شود. روزگاری موش‌ها در طول شب خیابان‌ها را به قرق خود در می‌آوردند، حالا دیگر این‌قدر تعدادشان زیاد و جسارتشان افزون شده که در طول روز نیز ممکن است، هنگام قدم زدن در معابر پایتخت با دیدن موشی که چند قدم با شما فاصله ندارد، شگفت‌زده شده یا حتی بترسید.
برآوردها نشان می‌دهد که جمعیت موش‌های تهران بین یک تا دو میلیون تخمین زده می‌شود؛ بیشتر موش‌های شهری از گونه راتوس نروژیکوس (موش نروژی) هستند که قدرت تخریب بالایی دارند و می‌توانند به زیرساخت‌های شهری از جمله فیبرهای نوری، آسیب وارد کنند.
این جوندگان در سال‌های اخیر نسبت به بعضی سموم رایج مقاوم شده‌اند، به نحوی که روش‌های سنتی کنترل آنها دیگر تأثیرگذاری گذشته را ندارد.
این مقاومت باعث شده است که شهرداری تهران برای مقابله با این معضل با چالش‌های جدی روبه‌رو شود، ازسوی‌دیگر سازگاری بالای این‌گونه با محیط شهری، کنترل آن را دشوارتر کرده است.
به دلیل کاهش اثربخشی سموم رایج، نیاز به استفاده از راهکارهای نوین و کنترل بیولوژیک بیش‌ازپیش احساس می‌شود، در این راستا شهرداری تهران در تلاش است تا با شناسایی لانه‌ها، طعمه‌گذاری و اجرای روش‌های تخصصی روند رشد جمعیت این جوندگان را مهار کند.
به دلیل وسعت شهر و سرعت تکثیر این موش‌ها، مقابله با آنها همچنان چالش‌برانگیز است و درنظرگرفتن سیاست‌های جامع‌تر از جمله اصلاح مدیریت پسماند شهری و استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند نقش مهمی در کاهش این معضل ایفا کند.
افزایش جمعیت موش‌ها در تهران به یکی از معضلات جدی شهری تبدیل شده و خطراتی برای سکونت در پایتخت ایجاد کرده است؛ این موش‌ها به طور قابل‌توجهی بزرگ‌تر از موش‌های بومی تهران هستند و از طریق حمل‌ونقل دریایی وارد کشور شده‌اند. در حال حاضر این جوندگان در بخش‌های مختلف شهر نفوذ کرده‌اند و با افزایش جمعیت خود خطر شیوع بیماری‌های مختلف را بالا برده‌اند.
کنترل این وضعیت نیازمند اجرای راهکارهای جامع از جمله بهبود سیستم جمع‌آوری پسماند، استفاده از روش‌های علمی برای کنترل جمعیت موش‌ها و ارتقای سطح بهداشت شهری است.
موش‌ها و شهروندان
وقتی از کنار آنها عبور می‌کنی با اعتمادبه‌نفسی عجیب، کنار مردم رفت‌وآمد می‌کنند و انگار سال‌هاست این شهر را در اختیار گرفته‌اند. حضور پررنگ این مهمان‌های ناخوانده، حالا علاوه بر ترس و اعتراض شهروندان، به سوژه‌ای طنزآلود هم تبدیل شده؛ سوژه‌ای که پشت خنده‌هایش، یک نگرانی جدی درباره بهداشت و مدیریت زباله پنهان است.
شهروندی ساکن یکی از محله‌های منطقه ۴ می‌گوید: «واقعاً دیدن یک موش که گاهی جثه‌اش خیلی هم بزرگ است، آن‌قدر عجیب و ترسناک بوده که نمی‌شود درباره‌اش صحبت کرد، به نظر هم می‌رسد دیگر هیچ محله‌ای از حمله موش‌ها در امان نیست. این موضوع که معضل بسیار بزرگی از لحاظ بهداشت و زیست‌محیطی بوده بالا و پایین‌شهر هم ندارد و محدوده زندگی موش‌ها هم دیگر فقط جوی‌های آب نیست، حتی در سوراخ‌های ایجاد شده در زمین‌های ساخته‌نشده محله‌ها هر لحظه انتظار بیرون آمدنشان وجود دارد. موش‌ها برای خودشان رژه می‌روند و آدم باید مراقب باشد که یک‌وقت برای رفت‌وآمدشان مزاحمت ایجاد نکند. کنار باشگاه ورزشی که صبح می‌روم، یکه زمین ساخته نشده بزرگ قرار دارد، روبه‌روی آن بلوک‌های بتونی گذاشته‌اند که کسی نمی‌تواند وارد شود، اما پایین آن سوراخ‌هایی است که بعضی صبح‌ها می‌بینم موش‌ها از آن بیرون می‌آیند. حیواناتی از جمله سگ و گربه را زیاد می‌بینیم؛ اما واقعاً به‌اندازه موش‌ها زشت و ناراحت‌کننده نیستند. همیشه نگران هستیم ناگهان وارد خانه‌مان شوند.»
یک کارمند ساکن در منطقه ۳ در این باره می‌گوید: «حضور موش‌ها در خیابان‌های تهران، فراتر از یک مسئله شهری ساده که یک معضل زیست‌محیطی و بهداشتی شده است. متأسفانه تعداد موش‌ها، به دلیل دسترسی به منابع غذایی فراوان از زباله‌های شهری، در مناطق مختلف تهران رو به افزایش است. حضور موش‌ها در معابر عمومی، چهره ناخوشایندی به شهر می‌بخشد و حس ناامنی و بی‌نظمی را القا می‌کند. این منظره ناخوشایند، تأثیر منفی بر روحیه شهروندان و تصویر شهر در ذهن ساکنان و گردشگران دارد. موش‌ها ناقل عوامل بیماری‌زای بسیاری هستند که سلامت عمومی شهروندان را به طور جدی تهدید می‌کند. مدیریت شهری و شهروندان باید با همکاری یکدیگر از طریق دفع صحیح زباله و رعایت بهداشت محیط، به کاهش جمعیت این جوندگان و حفظ سلامت و زیبایی کلان‌شهر تهران کمک کنند.»
یکی از ساکنین منطقه ۱۵ نیز در این باره می‌گوید: «موش‌ها در کنار جوی و سطل‌های زباله بیشتر دیده می‌شوند، ترسناک نیستند؛ ولی حس تمیزی محله را خراب می‌کنند و آدم نگران بیماری می‌شود، موش را بیشتر در اطراف غذاخوری و جاهایی که زباله‌های خیس دارند می‌بینم، به نظرم مسئله اصلی مدیریت پسماند است، نه اینکه همه جا پر از موش باشد. موش‌ها تعدادشان زیاد نیست، اما همان یکی دو تا که وسط پیاده‌رو می‌دوند، روی سیمای بصری شهر اثر بدی می‌گذارند و انگار رسیدگی نمی‌شود، در پارک محله‌مان چند بار دیدم؛ احتمالاً از بوته‌زار و کانال آب می‌آید، بیشتر نگران انتقال آلودگی به مواد غذایی هستم نه وحشت دارم نه بزرگ‌نمایی، ولی توقع دارم شهرداری و کسبه جدی‌تر در این زمینه همکاری کنند. به نظر می‌رسد پاک‌سازی موش‌ها با سم‌پاشی مقطعی درست نمی‌شود تا وقتی غذا و پناهگاه هست، دوباره برمی‌گردند. بعضی‌ها می‌گویند گربه‌ها حلش می‌کنند؛ ولی واقعیت این است که گربه‌ها همیشه شکارچی فعال نیستند مخصوصاً وقتی غذا به آنها می‌دهند، اگر سطل زباله‌ها درب‌دار و جمع‌آوری منظم‌تر باشد و حفره‌ها و کانال‌ها تعمیر شود، خودبه‌خود کمتر دیده می‌شوند.»
بانویی میانسال ساکن منطقه ۱۱ می‌گوید: «از دست این موش‌ها ذله شده‌ایم و هر کاری هم کردیم نشد از شر این موجود ترسناک راحت شویم. وقتی می‌خواهم به پارکینگ بروم تا سوار خودروی شخصی‌ام شوم یکباره می‌بینم موش‌های خانوادگی در حال رژه‌رفتن هستند و از ترس زهره‌ترک می‌شوم.» بانویی دیگر از منطقه ۱۲ که ساکن است نیز می‌گوید: «این‌قدر موش‌ها جسور شده‌اند که از راه پارکینگ وارد خانه‌ام شده و برای من ایجاد دردسر کرده‌اند. مشکل این است که یک موش وارد می‌شود و بعد از مدتی می‌بینی خانواده هم تشکیل داده و با چند موش کوچک وارد می‌شوند حتی وقتی در آشپزخانه غذا درست می‌کردم؛ دیدم دو تا چشم براق دارند به من نگاه می‌کنند. وحشت تمام وجودم را گرفت آخر این چه وضعی است. در نهایت ناچار شدم و به صورت حضوری به شهرداری منطقه محل سکونتم رفتم و موضوع را اطلاع دادم. ناگفته نماند که یک آقایی به منزلم آمد و موادی زد که موش‌ها دیگر برای همیشه ناپدید شدند.»
موش‌ها، مخزن زنده و متحرک بیماری‌ها
در گذشته، جمعیت بسیار کمی از موش در محدوده تهران امروز زندگی می‌کرد و بالارفتن جمعیت آنها نشان از تغییر اکوسیستم دارد. دکتر سبحان عطائی، متخصص ژنتیک و به‌نژادی در این باره توضیح می‌دهد: «حضور جوندگان در فضاهای شهری تهران، بیش از آنکه یک چالش مقطعی یا صرفاً ظاهری باشد، نشان‌دهنده تغییراتی در اکوسیستم شهری است که به مداخله‌ای علمی و پایدار نیاز دارد.»
وی در ادامه می‌افزاید: «از دیدگاه بوم‌شناسی و زیست‌شناسی، این جوندگان با برخورداری از قابلیت‌های تکاملی بالا توانسته‌اند با محیط‌های دست‌کاری‌شده توسط بشر و شبکه‌های زیرزمینی فاضلاب، سازگاری بی‌نظیری پیدا کنند. آنها در ساختار اکولوژیک شهر به عنوان گونه‌های فرصت‌طلب و همه‌چیزخوار، از منابع غذایی متمرکز و پناهگاه‌های امن شهری بهره برده و به سرعت جمعیت خود را با ظرفیت محیطی تنظیم می‌کنند.» آنچه امروز در خیابان‌های پایتخت دیده می‌شود، نشانه‌ای از جمعیت بالای موش‌هاست. دکتر عطائی توضیح می‌دهد: «بر اساس اصول پویایی جمعیت، آنچه شهروندان در طول روز یا در معابر عمومی مشاهده می‌کنند، تنها بخش بسیار کوچکی از جمعیت واقعی فعال موش‌ها در کلونی‌هاست. این جوندگان ذاتاً رفتارهای پنهان‌کارانه و شب‌زی دارند و اکثریت جمعیتشان در شبکه‌های زیرزمینی و خارج از دید انسان زندگی می‌کنند؛ بنابراین، هرگاه تراکم جمعیت در لایه‌های زیرین از ظرفیت محیطی فراتر رود، موش‌های جوان‌تر یا ضعیف‌تر به ناچار در معرض دید قرار می‌گیرند؛ به عبارت دیگر، مشاهده علنی این جوندگان نشانه یک تراکم بسیار بالا در لایه‌های زیرین شهر است که نباید نادیده گرفته شود.» تهدید اصلی حضور این جانوران در شهر، آلودگی است، چرا که آنها ناقل بیماری هستند. این متخصص ژنتیک و به‌نژادی توضیح می‌دهد: «موش‌ها به عنوان مخزن زنده و متحرک برای طیف وسیعی از عوامل بیماری‌زا خطرناک هستند. این جوندگان می‌توانند ناقل مستقیم باکتری‌ها، ویروس‌ها و انگل‌های خطرناکی باشند که سلامت عمومی را تهدید می‌کنند.»
ارتباط بین علم و نهادهای اجتماعی
در حل معضل موش‌های پایتخت
سال‌هاست که خیابان‌های تهران جولانگاه موش‌هایی است که سال‌به‌سال فربه‌تر و نترس‌تر از قبل می‌شوند و کم‌کم برای مراقبت از قلمرو خود، گربه‌ها را هم فراری می‌دهند؛ موش‌هایی که اطراف سطل‌های زباله و در جوی‌های آب در رفت‌و‌آمدند و گویی به ترس و نگرانی شهروندان پوزخند می‌زنند. زاد و ولد بسیار بالای موش‌ها و احتمال شیوع برخی از بیماری‌ها به کمک این جوندگان ناخوشایند، باعث ترس از آنهاست، از طرفی، وقتی موش‌ها زمانی به معرض دید می‌رسند که جمعیت آنها بسیار زیاد شده باشد. همچنین حمله آنها به مواد غذایی در انبارها، نانوایی‌ها و فروشگاه‌ها ممکن است خسارت‌های مالی زیادی را تحمیل کند. همه این موارد به کنار، بسیاری از شهروندان به ویژه بانوان ترسی طبیعی و غیرقابل توضیح از جوندگان به ویژه موش دارند.
این موارد و موضوع بهداشت شهری باعث می‌شود تا مسئولان پایتخت همواره به دنبال راهکاری برای کنترل این جوندگان باشند. در این میان، همکاری نهاد شهری و دانشگاه، بهترین ایده برای حل مشکل موش‌هاست؛ اتفاقی که اکنون در حال وقوع است و ظاهراً اجرای طرح دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران در فاز اول با موفقیت خوبی نیز همراه بوده است.
دکتر جواد رفیع‌نژاد، رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران در این باره می‌گوید: «دانشکده بهداشت، علاوه بر این که مأموریت‌های بین‌المللی و ملی دارد، در مورد مشکلات استان تهران هم احساس وظیفه می‌کند، یکی از این مشکلات اساسی در تهران، مبحث جوندگان موذی است.»
وی می‌افزاید: «در تهران همیشه مشکل موش وجود داشته و روزی روزگاری به این نتیجه رسیده بودند که نمی‌توان موش را کنترل کرد؛ اما ما با دکتر محسن قضات‌لو و بعد از آن، دکتر محمدعلی الفت‌پور در اداره پسماند شهرداری صحبت کردیم تا برای این معضل طرح و برنامه داشته باشیم، آنها هم استقبال کردند. همیشه ارتباط بین علم و نهادهای اجتماعی باعث می‌شود مشکلات جامعه حل شود و این به نفع دو طرف است.»
موش‌ها را نمی‌توان به طور کامل ریشه‌کن کرد
حسین صادقی مدیر اداره کنترل حیوانات شهری سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران می‌گوید: «نمی‌توان موش‌های موذی را به طور کامل ریشه‌کن کرد چرا که این حیوان زاد و ولد زیادی دارد، بسیار باهوش است و از سوی دیگر خود را با هر نوع شرایط محیطی به سرعت خود وفق می‌دهد.»
وی با بیان اینکه با افزایش رطوبت در بهار و تغییر ذائقه غذایی جوندگان، از طعمه‌های شیمیایی انتخابی و مقاوم در برابر رطوبت استفاده می‌کنیم؛ از انعقاد تفاهم‌نامه با دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران در راستای بررسی و کنترل بهداشت و زیست‌محیطی برای مقابله با حیوانات موذی از جمله موش در مناطق تهران خبر داد.
صادقی تصریح می‌کند: «استراتژی اصلی ما پیشگیری محور بوده و تلاش می‌کنیم با حذف دسترسی جوندگان به منابع غذایی پسماندها، محیط شهری را برای آنها ناامن کنیم البته از شهروندان درخواست داریم از ریختن پسماندهای خانگی و پسماند غذاها برای حیوانات شهری خودداری کنند تا تعداد موش‌ها کاهش یابد و در صورت مشاهده موارد با ۱۳۷ برای طعمه‌گذاری تماس بگیرند.»
افزایش حضور موش‌ها در پایتخت تنها یک معضل ظاهری نیست؛ بلکه ریشه در عوامل زیست‌محیطی و بهداشتی دارد. انباشت زباله، رهاسازی پسماند «تر»، سیستم جمع‌آوری نامنظم، فاضلاب‌های روباز، فضای سبز بدون کنترل و نبود مدیریت یکپارچه آفات، شرایطی مناسب برای تکثیر این جوندگان فراهم کرده است. در کنار آن، خطر انتقال بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان نیز نگرانی‌های بهداشتی را افزایش می‌دهد. این در حالی است که کارشناسان بهداشت تأکید می‌کنند که راهکار مقابله، صرفاً سم‌پاشی مقطعی نیست، بلکه نیازمند مدیریت اصولی پسماند، آموزش عمومی برای کاهش رهاسازی زباله، بهسازی شبکه فاضلاب، پایش مستمر جمعیت جوندگان و اجرای برنامه‌های علمی کنترل آفات شهری است. بدون رویکردی جامع و پایدار، چرخه افزایش موش‌ها همچنان ادامه خواهد داشت.