«محی‌الدین»؛ خاطراتی کوتاه برای شناخت آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی
کتاب «محی‌الدین؛ برگی از خاطرات مرحوم آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی» نوشته محمدصادق حائری شیرازی، از سوی نشر معارف منتشر شده است؛ کتابی که برای زندگی آیت‌الله حائری شیرازی سراغ مجموعه‌ای از خاطرات کوتاه رفته است. حدود ۱۱۰ خاطره در این کتاب گرد آمده و روایت‌ها با زاویه دید اول‌شخص پیش می‌روند؛ به این معنا که آیت‌الله حائری شیرازی در جایگاه «من راوی» قرار گرفته و ماجراها از زبان او نقل می‌شوند.
کتاب بیشتر به سراغ موقعیت‌هایی رفته که در ظاهر کوچک‌اند: رابطه میان اعضای خانواده، تربیت فرزند، رفتار با دیگران، کنترل خشم، انصاف، اخلاص، توکل و تصمیم‌گیری در موقعیت‌های روزمره. در پایان بسیاری از خاطرات نیز یک نکته اخلاقی، دینی یا تربیتی مطرح می‌شود. بنابراین ساختار کتاب بر «خاطره ـ نکته» استوار است.
خاطره در «محی‌الدین» این‌جا بیشتر نقش ماده اولیه را دارد. یک اتفاق خانوادگی یا رفتاری ساده، در جهت شیوه تربیت، رابطه انسان با دیگران یا اصلاح رفتار است. این روش با بخشی از میراث مکتوب آیت‌الله حائری شیرازی نیز همخوان است؛ برای نمونه، در کتاب «تمثیلات اخلاقی تربیتی» نیز از روایت و تمثیل برای توضیح مفاهیم اخلاقی استفاده شده و نکاتی مانند عفو، گذشت، غضب، سوءظن، عجله و امتحان الهی مورد توجه قرار گرفته است.
مصداق تربیتی به روش آیت‌الله حائری شیرازی
یکی از نمونه‌های قابل توجه کتاب، خاطره‌ای درباره مادر آیت‌الله حائری شیرازی و شیوه برخورد او با فرزندانش است. او از شش خواهر خود یاد می‌کند که مادرشان وظایف مختلف خانه را میان آنها تقسیم کرده بود. اگر یکی از دختران خطائی می‌کرد، مادر کار او را بیشتر نمی‌کرد؛ برعکس، همان مسئولیت را از او می‌گرفت و خودش انجام می‌داد.
نتیجه این شیوه تنبیه نیز برای بچه‌ها غیرمنتظره بود. خواهران پس از محروم شدن از مسئولیت خود گریه می‌کردند و از مادر می‌خواستند دوباره کارشان را به آنها واگذار کند. در روایت حائری شیرازی، این تجربه به این نتیجه می‌رسد که شیوه تربیتی مادر باعث شده بود فرزندانش به کار کردن علاقه‌مند شوند.
نویسنده به جای اینکه برای معرفی شخصیت مورد نظر فقط سراغ لحظات بزرگ زندگی او برود، تلاش کرده است شخصیت را از خلال نگاهش به اتفاقات کوچک بشناسد.
آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی برای مخاطب مذهبی و سیاسی، چهره‌ای شناخته‌شده بود و سابقه فعالیت‌های علمی، سیاسی و اجتماعی داشت. اما «محی‌الدین» سراغ بخش دیگری از شخصیت او می‌رود: پدر، فرزند، معلم، مشاهده‌گر رفتار انسان‌ها و فردی که از اتفاقات عادی اطراف خود نیز نکته‌ای تربیتی استخراج می‌کند. در واقع، کتاب می‌خواهد بیشتر به این پرسش نزدیک شود که «او چگونه به آدم‌ها و اتفاقات زندگی نگاه می‌کرد؟»
نقطه قوت کتاب کوتاهی روایت‌ها است
حدود ۱۱۰ خاطره کوتاه و مستقل، ساختار کتاب را شکل می‌دهد. هر روایت می‌تواند جداگانه خوانده شود و الزام چندانی برای دنبال کردن یک خط زمانی وجود ندارد. درواقع مخاطب می‌تواند در هر نوبت چند خاطره بخواند.
یکی از نکات قابل توجه درباره این کتاب، نسبت میان تجربه و اندیشه است. آیت‌الله حائری شیرازی در آثار دیگری نیز درباره تربیت و اخلاق سخن گفته است. برای نمونه، کتاب «مربی و تربیت» مجموعه بحث‌هایی درباره تعلیم و تربیت اسلامی است که در آنها رابطه مربی و متربی، تربیت دینی و موضوعاتی مانند تلقی صحیح از حیات و مرگ مورد بررسی قرار گرفته است.
«محی‌الدین» اما از یک زاویه دیگر بررسی می‌کند؛ ابتدا یک موقعیت و خاطره را بیان می‌کند و سپس مخاطب به نتیجه تربیتی می‌رسد. لذا، کتاب را می‌توان مکملی برای شناخت شیوه فکری آیت‌الله حائری شیرازی دانست.
امین شهربانی