روایت ناقص از وقایع ارزی 1397
رئیس‌کل بانک مرکزی با اشاره به تجربه مدیریت بازار ارز در سال 1397، روایتی ناقص و اشتباه از وقایع ارزی آن سال گفت.
به گزارش خبرگزاری تسنیم، عبدالناصر همتی در گفت‌و‌گوی تلویزیونی با اشاره به شرایط بازار ارز در سال‌های 1397 تا 1399، افزایش نرخ دلار در آن مقطع را متأثر از تشدید تحریم‌ها و افزایش فشار انتظارات عنوان کرد و گفت؛ «در سال 1397، زمانی که نرخ ارز به حدود 20 هزار تومان رسیده بود، بانک مرکزی در نرخ 19 هزار و 500 تومان وارد بازار شد و پس از آن نرخ ارز به محدوده 10 تا 11 هزار تومان کاهش یافت».
وی تأکید کرد؛ «مداخله صحیح بانک مرکزی باید در حاشیه بازار انجام شود تا ضمن جلوگیری از ایجاد رانت، زمینه کاهش نرخ ارز فراهم شود».
خلاصه وقایع ارزی 1397
اما بررسی دقیق‌تر روند بازار ارز در سال 1397 نشان می‌دهد؛ مجموعه‌ای از تغییرات سیاست ارزی بانک مرکزی در آن دوره، نقش مهمی در شکل‌گیری قیمت‌ها داشت.
در ابتدای سال 1397 نرخ دلار در محدوده پنج هزار تومان قرار داشت. در فروردین 1397، سیاست تثبیت نرخ ارز با اعلام دلار 4200 تومانی آغاز شد و پس از آن، سامانه نیما در اردیبهشت‌ماه به‌صورت رسمی وارد مرحله فعالیت شد.
در ادامه، با تغییر اولویت‌های ارزی و شکل‌گیری بازار ثانویه در تیرماه 97، سازوکار تأمین ارز نیز تغییر کرد. به این ترتیب، بخش قابل‌توجهی از ارز صادراتی دیگر با نرخ 4200 تومان عرضه نمی‌شد و قیمت آن به نرخ‌های توافقی و نزدیک به بازار آزاد وابسته شد.
همتی در روایت خود، افزایش انتظارات ناشی از تشدید تحریم‌ها و فشار حداکثری را عامل مهم جهش نرخ ارز در آن دوره می‌داند اما در فاصله چند ماه، سیاست ارز 4200 تومانی، راه‌اندازی نیما، ایجاد بازار ثانویه، تغییر گروه‌های کالایی و سپس انتقال ارز پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها به بازار ثانویه اجرا شد و متوسط نرخ دلار این بازار به حدود 7600 تا 7700 تومان رسیده بود.
نقطه مهم در تجربه سال 1397، این بود که بانک مرکزی، با افزایش نرخ ارز رسمی (صدور اجازه به صادرکنندگان بزرگ برای عرضه ارز با نرخ 9 هزار تومان به‌جای 4200) در واقع عامل ایجاد جهش ارز در بازار غیررسمی شد.
در چنین شرایطی پس از رسیدن دلار به محدوده 20 هزار تومان، بانک مرکزی وارد بازار شد و همان‌طور که همتی اکنون روایت می‌کند، عرضه ارز در نرخ حدود 19 هزار و 500 تومان انجام شد، پس از آن نرخ دلار در مسیر نزولی قرار گرفت و در آبان‌ماه به محدوده 12 هزار تومان، در آذرماه به حوالی 10 هزار تومان و در مقاطعی در محدوده 10 تا 11 هزار تومان قرار گرفت.
عامل تثبیت قیمت ارز در 1397
اما در این‌جا نیز یک نکته کلیدی وجود دارد؛ کاهش نرخ ارز را نمی‌توان صرفاً حاصل «ارزپاشی در قیمت 19 هزار و 500 تومان» دانست؛ در آبان‌ماه 97، بانک مرکزی به‌سمت تثبیت نرخ در بازار و ارسال سیگنال مشخص درباره آینده نرخ ارز حرکت کرد؛ یکی از مهم‌ترین این سیگنال‌ها، تثبیت نرخ در سامانه نیما بود.
در واقع، زمانی که فعالان اقتصادی و صادرکنندگان به این جمع‌بندی رسیدند که قرار نیست نرخ رسمی و نیمایی ارز با سرعت گذشته افزایش پیدا کند؛ انگیزه نگهداری ارز با هدف فروش در قیمت‌های بالاتر نیز کاهش یافت.
این مسئله از آن جهت اهمیت داشت که بخش قابل‌توجهی از ارز صادراتی در اختیار صادرکنندگانی بود که می‌توانستند زمان عرضه ارز خود را مدیریت کنند اما با کاهش انتظارات افزایشی، بخشی از این منابع به بازار بازگشت و عرضه ارز افزایش یافت.
همزمان، نرخ بازار آزاد نیز کاهش پیدا کرد و در اواخر آبان‌ماه دلار وارد کانال 11 هزار تومان شد. گزارش‌های آن زمان نشان می‌دهد کاهش نرخ بازار آزاد در حالی رخ داد که نرخ نیما نیز در حال حرکت و تثبیت در سطوح پایین‌تر بود. در ادامه نیز با نزدیک‌تر شدن نرخ نیما و بازار آزاد، شکاف دو نرخ کاهش یافت و بازار ارز وارد دوره‌ای از ثبات نسبی شد.
درس مهم سال 1397
درس مهم سال 1397 این بود که انتظارات ارزی تنها با عرضه مقطعی ارز تغییر نمی‌کند؛ بلکه سیاست‌گذار باید درباره مسیر آینده نرخ، نحوه عرضه ارز صادراتی و قواعد بازار نیز سیگنال معتبر و قابل‌باور به فعالان اقتصادی بدهد. آنچه بازار ارز 1397 را به ثبات رساند؛ اجرای سیاست تثبیت بود؛ نه دلارپاشی در حاشیه بازار.
در سال 1404 و 1405 نیز همانند سال 97، انتقال ارز صادرکنندگان بزرگ به مرکز مبادله و جهش نرخ رسمی ارز، قطعاً عاملی برای جهش نرخ ارز، در بازار غیررسمی بود. در ادامه نیز، افزایش مداوم نرخ رسمی، آتشی بر بازار غیررسمی خواهد بود و تا زمانی که ادامه‌دار باشد، نمی‌توان انتظار آرام شدن بازار غیررسمی را داشت.