محیط چقدر در تربیت انسان اثر دارد؟
تربیت فرآیندی پیچیده از شرایط مختلف است، بهنحوی که عوامل زیادی در آن دخیل هستند. تحقق اهداف تربیت از جمله در گرو شناخت عوامل دخیل در آن و مشخص کردن حدود و دامنه تأثیرگذاری آنها است تا نقش هر کدام تعیین و سپس برای کنترل و یا رشد آنها روشهای تربیتی ارائه شوند. یکی از این عوامل محیط است که میتواند نقش مثبت و یا نقشی منفی در تربیت ایفا کند. در همین رابطه یکی از موضوعاتی که درباره محیط نیازمند بررسی است، بحث از جنبههای منفی اثرگذاری محیط و نیز راههای غلبه بر آن است.
الف) محیط، انواع و ابعاد تأثیرگذاری آن
عوامل زیادی در تربیت انسان نقش ایفا میکنند و از همینرو از جهات و با ملاکهای گوناگون دستهبندی میشوند. محیط یکی از این عوامل است که با انواع تأثیراتی که از بیرون بر انسان وارد میکند در تربیت و تکوّن شخصیت انسان تأثیرگذار است.
در حدیثی امیرالمؤمنین(ع) درباره نقش جامعه میفرمایند: إذا خبث الزمان کسدت الفضائل و ضرت و نفقت الرذائل و نفعت؛ هرگاه زمانه پلید شد، فضیلتها نایاب و زیانبار میشوند و رذیلتها رواج مییابند و اثربخش میشوند.(۱) بنابراین محیط را میتوان بهعنوان یک عامل تربیتی قلمداد کرد که در نسبت با اهداف تربیتی، تأثیرات مثبت و منفی ایجاد میکند. یعنی با توجه به اهداف تربیت، محیط گاهی بهعنوان «عامل» مطرح است و گاهی بهعنوان «مانع تربیت» شناخته میشود. درباره اصل تأثیرگذاری محیط امروزه اختلافنظر چندانی نیست، اما باید توجه شود که عوامل محیطی مختلف و قابلتقسیم و همچنین قابل بحث درباره حدود تأثیرگذاری هستند.
بهعنوان مثال رسانه، خانواده، دوستان، محیط طبیعی و جغرافیایی، مربیان، معماری خانه و شهر، نهادهای مختلف فرهنگی و اجتماعی، مدرسه و گروه همسالان، از جمله عوامل محیطی هستند که بر تربیت فرد اثر دارند، اما تأثیر هر کدام از اینها از جهت کمی و کیفی و در واقع از حیث دامنه تأثیر و نیز حدود کیفی تأثیرگذاری در یک سطح نبوده و متفاوت است.
ب) تأثیر محیط در ابعاد شخصیتی و رفتاری انسان
اگر شخصیت انسان متشکل از دو بعد جسم و روح دانسته شود، میتوان گفت عوامل محیطی روی ابعاد جسمی شخصیت انسان مانند رنگ پوست و حتی حافظه و هوش تأثیرات قابلتوجهی دارند.
بهعنوان نمونه محیط طبیعی و جغرافیایی روی افراد تأثیرگذار است، بهطوری که افرادی که در مناطق آبوهوایی گرموخشک زندگی میکنند با افرادی که در مناطق سردسیر و کوهستانی زندگی میکنند از جهت قیامه و شکل، رشد و نمو جسمی و جنسی تفاوتهایی با هم دارند.
به اعتقاد شهید مطهری محیطهای طبیعی و جغرافیایی یک سلسله آثار قهری بر روی اندامها و حتی روحیات افراد باقی میگذارند و هر منطقهای نوعی روحیه و اخلاق را ایجاد میکند.(۲)
علاوهبر بعد جسمی، محیط در ابعاد روحی شخصیت انسان مانند خلقیات، نیز تأثیرگذار است. با این حال اینکه این نوع از تأثیرگذاری به چه میزان است، نیازمند بحث است. بنابراین بهطور کلی محیط در جسم و روح، رفتار، عقاید، آداب و رسوم، گرایشها و بینشها، اخلاق و فرهنگ انسان تأثیرگذار است.
ج) حدود تأثیرگذاری عوامل محیطی
در همین رابطه برخی مکاتب روانشناسی، اندیشه جبر محیطی را وارد روانشناسی کردند. در نظر آنها انسان موجودی منفعل و بیاراده است که جنبههای رفتاری او از بیرون کنترل و هدایت میشود. به بیان گنجی: «رفتارگرایان تغییرات محیط و پاسخ ارگانیسم را درنظر میگیرند، آنها انسان را به صورت یک ماشین در نظر میگیرند که تحت استیلای دنیای بیرون است.»(۳)
در اخلاق اسلامی نقش محیط در تربیت انکار نشده است، اما این بدان معنا نیست که انسان در برابر عوامل محیطی منفعل و بیاراده است، چنانکه انسان بالوجدان این مسئله را درک میکند که میتواند در برابر محیطی مانند جامعه و گروه همسالان، مقاومت داشته باشد و هنجارها و ارزشها و یا آداب و رسوم آن را نپذیرد.
درواقع تأثیر محیطی به اندازه اراده و اختیار انسان نمیتواند باشد، بهگونهای که بر اراده شخص غلبه کند؛ حتی به اندازه تأثیر گرایشهای فطری نیز نمیتواند باشد. از همین جهت محیط تنها بهعنوان عاملی در جهت تقویت یا تضعیف استعدادها و گرایشهای انسان نقش دارد. اختیار و اراده، مهمترین عامل در ساخت شخصیت و رفتار اخلاقی افراد است که حتی میتواند بر اثر وراثت و محیط نیز
غلبه کند.
فرد در برابر عوامل وراثتی و محیطی حالت انفعالی نداشته و این اراده است که رفتار و شخصیت او را قاطعانه تعیین میکند.
آیات زیادی از قرآن به نقش تعیینکننده اراده و اختیار در تکوّن شخصیت انسان اشاره دارد، از جمله در آیه ۳ سوره انسان میفرماید: «إِنَّا هَدَینَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا؛ ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس!»(۴) از این آیه استفاده میشود که عامل تعیینکننده در تربیت و شکلگیری شخصیت افراد خود شخص است و تأثیر عوامل دیگر محدود میباشد.
نتیجه
محیط در تربیت انسان نقشی متنوع دارد. خانواده، رسانه، دوستان، مدرسه و جغرافیا، بر جسم و روح یا رفتار، عقاید و اخلاق اثر میگذارند، اما یکسان نیستند.
برخی مکاتب روانشناسی با جبر محیطی، انسان را منفعل میدانند؛ اما در اخلاق اسلامی، محیط زمینهساز تقویت یا تضعیف استعدادهاست و اراده و اختیار انسان، عامل تعیینکننده نهایی در شخصیت و رفتار اوست؛ چنانکه آیه ۳ سوره انسان نیز بر مسئولیت و انتخاب انسان دلالت دارد. پس محیط شخصیت را میسازد، ولی نه بهتنهایی؛ بلکه بستری مؤثر و زمینهساز است و انسان مختار میتواند بر آن غلبه کند.
منابع جهت مطالعه بیشتر
۱. مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران: بینالملل، ۱۳۹۱.
۲. شهریاری، روحالله، هویت حقیقی انسان در اندیشه انسانشناختی آیتالله جوادی آملی، انسانپژوهی دینی، پاییز و زمستان، ۱۳۹۹.
پینوشتها:
۱- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهجالبلاغه، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۲۷۰.
۲. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰، ج۲، ص۲۹۲.
۳. گنجی، حمزه، روانشناسی عمومی، تهران، ساوالان، ۱۳۸۸، ص۲۰.
۴- انسان، آیه ۳.
*روحالله شهریاری