هیچکس خارج از میدان نیست
سعید رضایی
در روزگاری که بار دیگر مفاهیم بنیادینی چون جنگ، مقاومت، جهاد و ایستادگی به متن زیست روزمره و اندیشه سیاسی-اجتماعی جامعه ایرانی بازگشتهاند، مواجهه با آثار اندیشهای که بتوانند نسبت میان «تکلیف فردی» و «مسئولیت جمعی» را تبیین کنند، ضرورتی دوچندان مییابد. کتاب «قیاملله» نوشته «مجتبی عربمازاریزدی» که به همت نشر بینالملل منتشر شده، دقیقاً در همین نقطه عطف ایستاده است و یک پرسش حیاتی و بنیادین را در برابر آحاد جامعه قرار میدهد: «آیا قیام و مجاهدت، منحصر به رزمندهای است که در خطمقدم نبرد نظامی حضور دارد، یا جبهه پشت پشتیبانی و عرصه اجتماعی نیز میتواند در حالت قیام دائم باشد؟»
نویسنده که خود دانشآموخته مهندسی مکانیک و مدیریت منابع انسانی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر و دارای تحصیلات سطح سه حوزوی است، شالوده فکری اثر را از انوار نورانی آیه ۴۶ سوره مبارکه سبأ وام میگیرد؛ «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى».
کتاب با ابتنا بر این آئینهداری قرآنی، مباحث خود را از ریشههای مفهومی «قیام» و «اخلاص در عمل» آغاز میکند و سپس دامنه آن را به عرصههای پیچیدهتر اجتماعی از جمله جهاد، عدالتخواهی، نقش مردم، کار تشکیلاتی، نهادسازی و نبرد رسانهای میکشاند. نقطه قوت کتاب در این است که اگرچه هسته اولیه آن سالها پیش در نشستهای تحلیلی و تربیتی نویسنده با دانشجویان شکل گرفته، اما جانمایه آن برای امروز و در شرایط جنگ ترکیبی دشمن، کاملاً کاربردی و راهگشاست.
یکی از محوریترین و در عین حال جسورانهترین گزارههای «قیاملله»، توسعه دایره «میدان» و شکستن دوگانههای انفعالی است. در نگاه نویسنده، میدان نبرد تنها منطقهای نیست که در آن صفیر موشک و صدای گلوله شنیده میشود؛ بلکه میدان مجاهدت برای یک مادر در کانون خانواده، برای معلم در سنگر پرورش نسل آینده، برای فعال اقتصادی در جبهه خنثیسازی تحریمها و برای فعال رسانهای در نبرد روایتها تعریف میشود. در همین راستا، کتاب آسیبشناسی دقیقی از نگاههای رایج به حوزه رسانه ارائه میدهد. عربمازاریزدی با رد نظریه حاشیهای بودن رسانه، تصریح میکند که در ذهنیت نادرست ما، رسانه فرع بر عمل انگاشته میشود؛ در حالی که روایت در نهضتهای اصیل الهی و مشخصاً در حماسه عاشورای حسینی(ع)، نه یک اقدام پسینی، بلکه بخشی لاینفک و جوهری از خود «قیام» است. نویسنده با به چالش کشیدن دوگانه مجزاسازِ «یا کار واقعی بکنیم یا دربارهاش حرف بزنیم»، تأکید میکند که درست روایت کردنِ نبرد، خود عین نبرد است.
او حتی با صراحتی تربیتی به نیروهای انقلاب یادآور میشود که نباید اخلاص را با حذف صورتمسئله و ترک شبکهها و ابزارهای نوین رسانهای اشتباه گرفت؛ بلکه حضور فعال و مؤمنانه در سکوهایی نظیر توییتر و اینستاگرام، امتداد همان قیاملله در عصر جنگ شناختی است.
نکته برجسته دیگر در نقد و تحلیل این کتاب، هشداری است که مؤلف درباره آفت «احتیاط بیجا» صادر میکند.
در فرهنگ دینی، احتیاط گام نهادن بر مدار تقواست؛ اما نویسنده متذکر میشود که گاهی ترس از اشتباه یا وسواسهای بیمورد، به جای ارتقای دقت عمل، به «ترک میدان» و انفعال
میانجامد.
«قیاملله» اثبات میکند که نیت پاک به تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید این نیت الهی در بستر بصیرت، شجاعت و عمل بهنگام ترجمه شود. کتاب برای تبیین این مدعا، نگاهی عبرتآموز به برهههای حساسی از تاریخ معاصر نظیر نهضت مشروطه، جریان ملی شدن صنعت نفت و تجربه درخشان جهاد سازندگی دارد تا نشان دهد چگونه عدم درک درست از تکالیفِ میدان، نهضتها را به انحراف یا شکست کشانده است.
در یک جمعبندی باید گفت کتاب ۳۰۷ صفحهای «قیاملله» که حاصل پرسش و پاسخهای عمیق با نسل جوان انقلابی است، یک اثر شعاری یا صرفاً انتزاعی نیست؛ بلکه قطبنمایی تحلیلی و انگیزشی برای خروج از انفعال است. این کتاب در روزهای مواجهه جبهه حق و باطل، ذهن مخاطب را با این حقیقت روبهرو میسازد که هیچکس خارج از میدان نیست.
هر فرد در هر موقعیتی که ایستاده، مسئولیت زمینماندهای دارد که ادای آن، مصداق واقعی قیامِ فردی یا جمعی برای پروردگار است.