«خطها و خاطرهها»؛ روایت زندگی علامه مصباح یزدی از زبان شاگردان و نزدیکان
علی علیپور
کتاب «خطها و خاطرهها؛ گذری بر زندگی علامه مصباح یزدی(ره)» به تدوین زهرا جابری، مجموعهای از خاطرات و روایتهایی درباره زندگی شخصی، علمی، اخلاقی و فکری علامه محمدتقی مصباح یزدی(ره) است. این کتاب از سوی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) منتشر شده و نخستین چاپ آن در سال ۱۴۰۱ به انتشار رسیده است. «خطها و خاطرهها» تا زمستان ۱۴۰۲ به چاپ سوم رسیده است.
محور اصلی کتاب، روایت زندگی علامه از خلال خاطرات شاگردان، دوستان و اطرافیان اوست. در بخشهای مختلف کتاب، از دوران کودکی و تحصیل علامه تا مسیر علمی، فعالیتهای آموزشی و فرهنگی، ارتباط با استادان و شاگردان و دیدگاههای او درباره مسائل اجتماعی و فکری روایتهایی ارائه شده است. در کنار این موضوعات، بخش قابلتوجهی از خاطرات به رفتارهای شخصی و ویژگیهای اخلاقی و معنوی او اختصاص دارد.
اخلاص در زندگی روزمره
یکی از موضوعاتی که در خاطرات کتاب تکرار میشود، توجه علامه مصباح یزدی به اخلاص و ارتباط با خداست. این ویژگی در برخی روایتها نه در قالب توصیههای کلی، بلکه در رفتارها و گفتوگوهای روزمره او روایت شده
است.
حجتالاسلام قاسم روانبخش در یکی از خاطرات، از گفتوگویی با علامه یاد میکند که برای او قابلتوجه بوده است. علامه در این گفتوگو میگوید: «یادم نمیآید در عمرم کاری برای غیر خدا کرده باشم، شما هم سعی کنید برای غیر خدا کار نکنید که ضرر میکنید.»
روانبخش در ادامه این خاطره، پاسخ خود را چنین نقل میکند: «خیلی سخت است!» و علامه در پاسخ میگوید: «سخت است اما با تمرین آسان میشود.»
در بخشهای دیگری از کتاب نیز به توصیههای معنوی علامه اشاره شده است؛ از جمله تأکید بر برگزاری جلسات ختم صلوات، توسل، اطعام و انفاق. این خاطرات، بخش دیگری از زندگی او را در کنار فعالیتهای علمی و اجتماعی روایت میکنند.
صراحت در بیان دیدگاهها
صراحت در سخن گفتن نیز از ویژگیهایی است که در روایتهای کتاب درباره علامه مصباح یزدی مورد توجه قرار گرفته است. در این خاطرات، او فردی معرفی میشود که در بیان دیدگاههای خود اهل تعارف نبود و آنچه را درست میدانست، صریح بیان میکرد.
در بخشی از کتاب درباره این ویژگی آمده است که هرگاه علامه احساس میکرد انتقاد یا حملهای متوجه انقلاب و نظام شده است، با صراحت وارد میدان میشد و از مواضع خود دفاع میکرد. در همین روایتها، دیدگاه او درباره نسبت خشونت و نرمش نیز مطرح شده است؛ اینکه نمیتوان به صورت مطلق هر خشونتی را بد و هر نرمشی را مطلوب دانست و هرکدام باید در چارچوب و با قیود مشخص بررسی شوند.
این صراحت، در روایتهای کتاب، در کنار فعالیتهای علمی و اخلاقی علامه و حضور او در مسائل اجتماعی و فکری قرار گرفته است. همچنین به واکنش مخالفان او به برخی دیدگاههایش اشاره شده و آمده است که علامه تلاش میکرد در بیان مواضع خود تحت تأثیر این واکنشها قرار نگیرد.
سالهای تدریس و فعالیت علمی
بخش دیگری از «خطها و خاطرهها» به فعالیتهای علمی علامه اختصاص دارد. او سالهای زیادی به تدریس فلسفه، تفسیر قرآن، اخلاق و علوم اسلامی پرداخت و در تربیت شاگردان و نیروهای علمی نیز نقش داشت.
روایتهای کتاب از این دوره، در کنار خاطرات مربوط به زندگی شخصی و اخلاقی، تصویری از مسیر علمی علامه ارائه میکنند؛ مسیری که با تدریس و ارتباط با استادان و شاگردان همراه بوده است.
پیوند با مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
نام علامه مصباح یزدی با مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) نیز پیوند دارد. این مؤسسه با هدف گسترش آموزش و پژوهش در علوم اسلامی و انسانی و تربیت نیروهای متخصص و متعهد شکل گرفت و در حوزههایی همچون فلسفه، کلام، اخلاق، تفسیر و علوم قرآنی، علوم سیاسی، اقتصاد، حقوق و دیگر رشتههای علوم انسانی فعالیت دارد.
بررسی مسائل علوم انسانی با تکیه بر مبانی اسلامی و پاسخگویی علمی به مسائل فکری و فرهنگی جامعه، از رویکردهای این مجموعه عنوان شده است. این مؤسسه همچنین در زمینه انتشار کتابها و آثار پژوهشی فعالیت دارد و آثاری در حوزه فلسفه اسلامی، معارف قرآن، اخلاق، اندیشه سیاسی اسلام و علوم انسانی اسلامی منتشر کرده است.
«خطها و خاطرهها» نیز در همین مجموعه منتشر شده است و روایتهای آن در کنار معرفی بخشهایی از زندگی شخصی علامه، به فعالیتهای علمی، آموزشی و فرهنگی او نیز میپردازند.
روایت یک زندگی از خلال خاطرات
«خطها و خاطرهها» در مجموع تلاش میکند زندگی علامه مصباح یزدی را از زاویههای مختلف روایت کند؛ از دوران کودکی و تحصیل و سالهای تدریس گرفته تا خاطرات شاگردان و نزدیکان درباره رفتارهای شخصی، توصیههای اخلاقی و حضور اجتماعی او.
در این میان، خاطرات مربوط به اخلاص، ارتباط با خدا، صراحت در بیان دیدگاهها و فعالیتهای علمی، بخشهایی از زندگی علامه را روایت میکنند که در کنار آثار علمی و مواضع فکری او قرار میگیرند. این کتاب از طریق مجموعهای از روایتهای شاگردان، دوستان و اطرافیان، تصویری از زندگی شخصی و علمی علامه مصباح یزدی ارائه میکند؛ کتابی که نخستین چاپ آن در سال ۱۴۰۱ منتشر شد و تا زمستان ۱۴۰۲ به چاپ سوم رسید.