گره زدن طنز فاخر و تبلیغ دین
مهدی امیدی
در دنیای رسانهای امروز، تغییر ذائقه مخاطبان و اقبال آنها به محتواهای کوتاه، جذاب و سرگرمکننده، چالشی جدّی پیشروی برنامهسازان دینی قرار داده است. برنامه تلویزیونی «بیحاشیه» از شبکه نسیم تلاش کرده تا با عبور از قالبهای سنتی سخنرانی و گفتوگوهای مستقیم، تجربهای جدید ارائه دهد؛ تجربهای که در آن، مفاهیم اخلاقی و سبک زندگی اسلامی در قالبی شیرین، ملموس و همراه با طنز به مخاطب منتقل میشود. درباره ایده اولیه، چالشهای حفظ شأن منبر و فرم نوآورانه این برنامه، با سعید مظاهری، تهیهکننده و کارگردان «بیحاشیه» به گفتوگو نشستهایم.
***
* ایده اولیه ساخت برنامه «بیحاشیه» از کجا شکل گرفت و چه ضرورتی باعث شد سراغ ترکیب طنز و مفاهیم دینی بروید؟
ایده اصلی «بیحاشیه» از دو سؤال بسیار ساده اما کلیدی شروع شد: چرا وقتی میخواهیم درباره موضوعات مهمی مانند خانواده، تربیت، روابط اجتماعی و سبک زندگی صحبت کنیم، معمولاً سراغ قالبهای جدی، گفتوگومحور و سخنرانیهای طولانی میرویم؟ و آیا نمیتوان همین مفاهیم ارزشمند را در قالبی کوتاهتر، صمیمیتر، جذابتر و مؤثرتر با مردم در میان گذاشت؟
امروز مسئله رسانه دینی فقط «چه گفتن» نیست؛ «چگونه گفتن» هم به همان اندازه اهمیت دارد. اگر پیام نتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند، حتی عالیترین محتوا هم شنیده و دیده نمیشود. مخاطب امروز محتوای کوتاه، تصویری و سریع را میپسندد. ما فکر کردیم شاید بتوان همان حرفهای مهم اخلاقی را به زبانی کوتاه، صمیمی و نزدیک به تجربه روزمره مردم بیان کرد.
*آیا پیش از این تجربه مشابهی در استفاده از طنز برای انتقال مفاهیم دینی در تلویزیون داشتهایم؟
تلویزیون برنامههای طنز متعدد با بار محتوایی خوب داشته، اما آنچه کمتر تجربه شده، استفاده از ظرفیت «طنز مبلغان دین» است. روحانیون و مبلغان از سالهای دور در منابر، مساجد و ارتباطات چهرهبهچهره با مردم، همواره از زبان طنز و شوخی برای نزدیکتر شدن به مخاطبان استفاده کردهاند و اصطلاحاً «منبر بنشاط» داشتهاند. اما این ظرفیت صمیمی کمتر به قاب رسانه آمده بود و حضور روحانیون بیشتر محدود به سخنرانی یا مصاحبههای رسمی بود. ما تلاش کردیم این تجربه سنتی و پراکنده را به یک قالب تلویزیونی جذاب تبدیل کنیم؛ قالبی که مخاطب را صمیمانه بخنداند و در نهایت به یک نکته جدی و قابلتأمل درباره زندگی روزمرهاش برساند.
* خط قرمز شما در این برنامه چیست؟ چطور توازن میان «طنز و سرگرمی» با «حفظ حرمت و شأن محتوای دینی» را حفظ میکنید تا برنامه دچار سطحینگری نشود؟
این دقیقاً یکی از مهمترین نگرانیهای ما از روز اول بود. در «بیحاشیه»، طنز برای ما «هدف» نیست، بلکه «وسیله» است. ما نمیخواهیم به هر قیمتی مخاطب را بخندانیم، بلکه میخواهیم از خنده به یک نقطه جدیتر برسیم. طنز اگر صرفاً برای خنداندن باشد، محتوا را سطحی میکند؛ بنابراین در «بیحاشیه» طنز در خدمت محتواست، نه محتوا در خدمت
طنز.
ما موقعیتهای شیرینی را که همه مردم در زندگی خانوادگی یا اجتماعیشان (مثل چشموهمچشمی، قضاوت، دروغ یا روابط زناشویی) تجربه کردهاند، نقطه شروع روایت قرار میدهیم. مخاطب با خودش میگوید: «این اتفاق برای من هم افتاده!» وقتی این همذاتپنداری شکل گرفت، طنز تبدیل به پلی میان «زندگی روزمره» و «مفهوم دینی» میشود.
* از نظر فرم و ساختار، «بیحاشیه» چه تفاوتهای شاخصی با سایر برنامههای معارفی دارد؟
اولین تفاوت در «نقطه ورود مخاطب» است. در برنامههای گفتوگومحور سنتی، مخاطب از ابتدا میداند که قرار است پای سخنرانی بنشیند. اما در «بیحاشیه»، مخاطب ابتدا برای دیدن یک موقعیت جذاب و شیرین وارد میشود و در جریان همان موقعیت، با یک پیام دینی و اخلاقی مواجه میگردد.
تفاوت دوم در ترکیب اجرای برنامه است. برای اولین بار در رسانه، از ترکیب یک مجری توانمند (آقای مهدی صبایی) در کنار سه کمدین جوان (سیدمحسن هاشمی، سیدامین زهرایی و محمدمهدی رضایی) بهره بردهایم که مسیر برنامه را با همراهی روحانیِ مبلغ جلو میبرند و فضایی کاملاً زنده و متفاوت ایجاد
کردهاند.
* انتظار شما از خروجی این برنامه و اثری که بر مخاطب میگذارد چیست؟
اگر مخاطب فقط بخندد و بعد همهچیز را فراموش کند، ما شکست خوردهایم. هدف نهایی ما این است که مخاطب بعد از پایان برنامه با خودش مواجه شود؛ درباره رفتار خودش با همسر یا فرزندش تجدیدنظر کند یا در یک موقعیت اجتماعی، تصمیم بهتری بگیرد.
اگر یک برنامه بتواند مخاطب را از «خنده» به «فکر» و از «فکر» به «رفتار بهتر» برساند، آنگاه طنز دیگر صرفاً سرگرمی نیست، بلکه به ابزاری برای تربیت، انسانسازی و جامعهسازی تبدیل شده است.
* بهعنوان کلام پایانی، چه سخنی با بینندگان برنامه دارید؟
صمیمانه از همه مردم عزیزی که «بیحاشیه» را میبینند و با ما همراه هستند تشکر میکنم. هیچ کاری بینقص نیست و قطعاً برنامه ما هم کموکاستیهایی دارد. از همه مخاطبان میخواهم نقدها و پیشنهادات خود را از طریق روابط عمومی سازمان با ما در میان بگذارند تا بتوانیم در ادامه، برنامهای پختهتر و شایستهتر ارائه دهیم.