سالگرد اشغال ایران توسط آمریکا و انگلیس و شوروی
حکایت دردناک ورود ارتشهای بیگانه به ایران
دفتر پژوهشهای مؤسسه کیهان
«... به طوری که ملاحظه میفرمایند، سوء رفتار و مزاحمت سربازان آمریکایی و ارتکاب آنها به قتلهای عدیده و مخصوصا تجاوز به خانههای مردم بیش از همه جالب توجه و مایه بسی تاسف است...»
این جملات بخش انتهائی گزارش وزیر کشور وقت به وزارت امور خارجه در سال 1322 یعنی دو سال پس از اشغال ایران توسط متفقین بود، گزارشی از مجموعه جنایات و تعرضات و آزار و اذیتهای مردم توسط ارتشهای آمریکا و انگلیس و شوروی به ویژه نیروهای آمریکایی که فقط ماه اردیبهشت همان سال 1322 را دربر میگرفت.
مجموعهای از ضرب و شتم مردم توسط سربازان آمریکایی، تعرض به ناموس مردم از طریق ربودن زنها و دست درازی کردن به آنها، چاقوکشی در ملاء عام توسط سربازان مست آمریکایی، مجروح نمودن رهگذران، تصادف و زیر گرفتن مردم که منجر به ضرب و جرح شده و... یعنی کلکسیون شنیعی از رفتار غیر انسانی اشغالگران و ارتشهای بیگانه به خصوص آمریکاییان در شرایط اشغال و تصرف سرزمین دیگران در این گزارش ارائه شده بود.
وقتی قوای روس و انگلیس و آمریکا در سوم شهریور 1320 وارد خاک ایران شدند، در تهران و سایر شهرهای ایران برای خود، محل استقرار به وجود آوردند. بسیاری از ادارات و سربازخانهها و بیمارستانها در اختیار آنها قرار گرفت و غذا و خوراک خود را از شهرهای مختلف ایران تامین کردند. در واقع قوت و غذای مردم ایران برای تغذیه آنها اختصاص یافت.
6 میلیون نفر، قربانی قحطی شدند
از همین روی دو ماه بیشتر طول نکشید که ایران دچار کمبود مواد غذائی شد. گرانی سرسامآور، سراسر مملکت را در بر گرفت بهطوری که در سالهای 1321 و 1322 عده زیادی از مردم براثر فقر مردند و همهروزه در خیابانهای شهرها، شاهدان و رهگذران، عدهای را میدیدند که از بیماری جان میدهند و این وضع تا پایان جنگ در ایران ادامه داشت.
ارتشهای بیگانه انبارهای بزرگ غله مملو از گندم را در شهرهایی مثل تهران، اصفهان، کرمانشاه و خراسان برای تامین خوراک خود تصرف کردند و از این طریق باعث لطمات و صدمات جبرانناپذیری به مردم ایران شدند که علاوه بر کمبود نان و مشکلات تغذیهای که برای مردم به وجود آورد، موجب بروز قحطیهایی در مناطق مختلف کشور و قتل و تلفات نفوس مردم در این قحطیها گردید. برخی آمارها، ارقام تلفات جنگ دوم در ایران را بیش از 5 یا 6 میلیون نفر را نشان میدهد که عمده این مرگ و میرها ناشی از صدمات معیشتی ثبت شده است.
به غارت بردن مال و جان مردم
تصرف خانهها و منازل مردم علاوهبر مغازهها و دکاکین آنها، از دیگر اعمال اشغالگرانه متفقین در هنگام اشغال ایران بود. خانههای بسیاری از مردم طی جنگ جهانی دوم به اشغال سربازان ارتشهای متجاوز درآمد و ساکنانش اخراج شدند. هیچ ملجاء و منبع رسیدگی نبود که این افراد برای به دست آوردن اموال خود به آن مراجعه و دادخواهی نمایند.
در واقع اشغالگران ایران، علاوهبر در اختیار گرفتن و زیر چکمه بردن خاک کشور، تمامی ابزارها و گلوگاههای اقتصادی این کشور را تصرف کردند، از راهها و جادهها و فرودگاهها گرفته تا کارخانهها و مزارع تا مراکز نظامی و انتظامی و تا انبارها و ذخائر غذایی و کالایی.
نیروهای نظامی و ارتش منحل شده بود و نیروی انتظامی اعم از پلیس و شهربانی و ژاندارمری در اختیار و فرمان ارتشهای متفقین بودند. از همین روی بسیاری از آن کسبه و مغازهداران غارت شده، شکایت خود را به مجلس شورای ملی وقت بردند.
اینک مجموعهای از اسناد موجود در آرشیو مجلس شورای اسلامی، به خساراتی اختصاص دارد که ارتش و نیروهای متفقین به مردم عادی، کسبه، بازرگانان و اهالی کوچه و بازار وارد آوردند. این نیروها غالبا با اتومبیلهای خود، مردم را زیر گرفته یا به طرفشان شلیک کرده و یا به انحاء مختلف این افراد را به قتل رساندند. بسیاری از این اسناد که به صورت عریضه و شکایت تنظیم شده، هیچگاه مورد رسیدگی قرار نگرفت و سالهای طولانی در آرشیو مجلس شورای ملی آن زمان باقی ماند و بعد از انقلاب به آرشیوهای مجلس شورای اسلامی انتقال یافت تا این که با گذشت بیش از 70 سال، از آرشیوها خارج شد و بعضا انتشار پیدا کرد.
اموال مردم را مصادره کردند
مسئله دیگری که در بین این اسناد به چشم میخورد، مصادره اموال عمومی و خصوصی افراد است که به عنوان یکی دیگر از خسارتهای جنگ جهانی دوم برای ملت ما به حساب میآید. در زمانی که خاک ایران اشغال شد، قوای متفقین به دلیل نیازی که به وسائل نقلیه داشتند، برای پشتیبانی و تدارک و لجستیک جنگ و پشت جبههشان، استفاده گستردهای از وسائل نقلیه مردم کردند. در بسیاری از موارد یاد شده، شکوائیه و اسنادی وجود دارد که مشخص میکند این اموال به زور از مردم گرفته شد و هیچ مبلغی به عنوان مالالاجاره و یا خسارتی به آنها پرداخت نگردید.
آنها تمامی کامیونهای موجود، تانکرهای نفتکش، اتوبوسهای مسافری و حتی اتوبوسهای شهری را نیز متصرف شدند. تعداد کامیونهای غیر ارتشی متصرفی متفقین به 3000 دستگاه میرسید. متفقین شبکه راهآهن ایران را هم در اختیار خود گرفتند.
محمدخان ملک یزدی در کتاب «ارزش مساعی ایران در جنگ» درباره خسارات راهآهن ایران مینویسد:
«... راهآهن ایران در جنگ جهانی دوم... 3 میلیون و 619 هزار و 728 تن مهمات به سوی شوروی حمل کرده و... یک میلیارد و 78 میلیون و 948 هزار ریال به این راهآهن خسارات وارد آمده است...»
آردهای حاوی خرده شیشه و چوب و خاک اره
کلیه کشتیهایی که به مقصد ایران بار اعم از غذائی و بهداشتی و... حمل میکردند، توسط نیروهایی انگلیسی در آبها و بنادر جنوب و حتی دریاهای دورتر مانند دریای سرخ و مدیترانه و... توقیف شده و کالاهای آنها به یغما رفت.
دولت ایران به موجب تعهدی که در پیمان سهگانه به او تحمیل گردید، تمامی وسائل حملونقل زمینی و راهآهن خود را در اختیار متفقین قرار داد. راهآهن سراسری ایران نیز که هزینه آن را عمدتا از محل مالیات برچای و قند و شکر و با تحمیل رنجها و فشارهای بسیار برمردم تامین کرده بودند، در این سالها به طور کامل در اختیار متفقین بود.
کمبود مواد غذائی باعث ازدحام مردم به شکلی اسف انگیز در برابر نانواییها شد و مرگ و میر ناشی از گرسنگی و بیغذائی روز به روز افزایش یافت. براساس اسناد موجود در آرشیو مجلس شورای اسلامی، نمونههایی از نانهای آن دوره وجود دارد که مردم ضمیمه شکواییههای خودشان برای مجلس فرستادند. در این نمونهها ملاحظه میشود که بیش از 70 درصد نانها را خرده چوب و خاک اره تشکیل میدهد و حتی در موردی، کیسههای آردی که توسط انگلیسیها از هند به ایران وارد گردید، حاوی خرده شیشه بود تا جایی که صدای «شریدان»، مستشار وزارت خواروبار را هم در آورد.
نابودی مزارع، جنگلها و اراضی حاصلخیز
تصرف و تخریب باغات، مزارع و اراضی حاصلخیز از جمله دیگر تبعات حضور قوای متفقین در ایران بود. میلیونها مترمربع از حاصلخیزترین زمینهای کشاورزی و باغات پربار و مزارع آباد توسط ارتشهای اشغالگر متفقین یا به تصرف درآمد و تمامی محصول و تولیدات آنها به مصرف سربازان بیگانه رسید و یا با نابود ساختن و از بین بردن محصولات و زمینهای حاصلخیز، زیرساختهای چندین و چند ساله کشاورزی این سرزمین را منهدم کردند و همه اینها باعث کمبود محصولات کشاورزی و لبنی شد و کشور را در آستانه یک قحطی بزرگ دیگر قرار داد.
دولت ایران علیرغم تلاش بسیار نتوانست نیروهای اشغالگر را از قطع و نابودی درختان و پوشش جنگلی ایران بازدارد. ارتشهای متفقین در اشغال ایران، علاوهبر نابودی زیرساختهای کشور، با توجه به مزیت کشاورزی در این سرزمین، از بین بردن آن را جزو اهداف اصلی خود قرار دادند.
رواج بیماریهای مسری و مرگبار
میگساری و مشروبخواری و مستی و سپس عربدهکشی و چاقوکشی و راهزنی از جمله خصوصیات همیشگی ارتشهای غربی بهخصوص آمریکاییان و انگلیسیها بوده است. اسناد متعددی اشاره دارد به اینکه سربازان ارتشهای اشغالگر متفقین در کوچه و خیابانهای شهرهای ایران جولان داده و برای مردم مزاحمت ایجاد میکردند، مغازههایشان را غارت میکردند، خود را محق میدانستند که بدون کسب اجازه به خانههای مردم داخل شده و مزاحم نوامیس مردم شوند و... این آزار و اذیتها به حدی زیاد شده بود که داد و صدای برخی از مسئولین کشوری که گوش به فرمان بیگانگان بودند را نیز درآورد. ولی کسی توان ممانعت از آن اعمال را نداشت.
از طرف دیگر اشغالگران با خود بیماریهای متعددی برای ملت ایران به ارمغان آوردند. هندیهای ارتش انگلیس با خودشان بیماری تیفوس را به ایران آوردند و مهاجران لهستانی حامل بیماری وبا بودند و... گزارشهای وزارت جنگ در آن زمان از استان فارس حاکی است که بیماریهای تیفوس و مالاریا در لار و جهرم و شیراز بسیار شیوع یافته و موجب وارد آمدن تلفات بسیاری به جمعیت این شهرها شده بود. در قبال چنین وضعیتی، گرانی و کمبود داروهای مختلف نیز مزید بر علت شده و بیماران بسیاری را به سوی مرگ میفرستاد.
نامه محمد ساعد مراغهای وزیر امور خارجه وقت به نخستوزیر آن دوران، در خرداد ماه سال 1322 حکایتی دردناک از اشغال یک سرزمین به دست نیروهای بیگانه است، ولو آن کشور ابراز بیطرفی کرده و حتی اگر پیمان مودت و دوستی با اشغالگران به امضاء رسانده و تمامی امکانات مادی و مالی و ابزاری خود را به اختیار یا ناگزیر در اختیار آنها قرار داده باشد.
مثلا اگرچه پیش از اشغال ایران نیز نفت آن به ثمن بخس نصیب خارجیها و بالاخص انگلیسیها میگردید اما اشغال ایران چاههای نفت را به طور کامل در اختیار انگلیسیها قرار داد و آنچه را که قرنها انتظار میکشیدند یعنی تصرف و در اختیار گرفتن چاههای نفت، محقق گردید.