مطالعه تابستانی و مهارت آموزی دو پیشنهاد طلایی برای آیندهسازان
تارا وحیدی
شب تابستانی گرمی بود. میانه بازار نیمهتعطیل عربها پتو انداختیم و دو تا هندوانه زمین زدیم. سرخیشان را بیرون کشیدیم و خنکایشان را به گلو ریختیم. بلند خندیدیم. همه اعضای خانوادهام تکمیل بود. آخ که خندیدن وقتی که همه اعضای خانوادهات در کنارت نشستهاند، طعم هندوانه در نیمهشب شرجی بوشهر را دارد. دیگر نمیتوانم تکرارش کنم. دیگر همه اعضای خانوادهام تکمیل نیست. ثانیههایی که اینچنین طعم هندوانه میدهند، کوتاهاند، اما هیچوقت فراموش نمیشوند. دلتنگت میکنند و تنها!
بابا بلد بود چطور با خرده یخ و بستنی قاتیشان کند. در شبهای گرم تابستان، زیر باد کولرگازی، وقتی مهتاب از لای تاروپود پردههای آبی با نقش برگ به کف اتاق سایه بزرگ برگ میانداخت و ما گرم گوشدادن به قصه شب رادیو بودیم، میچسبید. همانجا ردیف بهردیف کنار هم چهارتا رختخواب پهن میکردیم و در اتاق بزرگ و خنک پذیرایی با دو کولرگازی میخوابیدیم. بعد از قصه شب، بابا برایمان با صدای خوشش شاهنامهخوانی یا تعزیهخوانی میکرد و یا من و داداش تکهای از شاهنامه را بازی میکردیم.
فرصت خوب معاشرت با خانواده
امروزه کودکان و نوجوانان زمان زیادی را صرف انجام بازی با موبایل و تبلت میکنند که مضرات بسیاری مانند ناهنجاریهای ستون فقرات در اثر وضعیت ثابت و نامناسب بدن، اضافهوزن، کاهش تحرک، کاهش تمرکز، افزایش استرس و کاهش قدرت ذهنی به دنبال دارند. از طرفی هیچگاه حذف یک فعالیت آن هم چیزی که حسابی برای بچهها جذابیت دارد، بدون ایجاد یک جایگزین، موفقیتآمیز نخواهد
بود.
حمیده رضوانی یک روانشناس کودکونوجوان توصیه دارد: «یکی از راهکارهای سرگرمکردن کودکان در تابستان بازیکردن با فرزندتان است. ایام تابستان فرصت خوبی است تا دور هم بنشینید و از انواع و اقسام بازیهای رومیزی یک، دو تا چندنفره ماند انواع پازل، چینش دومینو، بازیهای فکری و استراتژیک لذت ببرید. حین این بازیها با یکدیگر تعامل بیشتری دارید، میخندید، هیجانزده میشوید و دانشآموزان نیز همکاریکردن، برنامهریزی و هدفگذاری را یاد میگیرند. این بازیها را میتوانید خریداری کنید یا خیلی ساده و با همکاری فرزندتان از روی تصاویر و اطلاعاتی که در اینترنت وجود دارد، یک نسخه شخصی برای خودتان درست کنید و با یک تیر دو نشان بزنید.»
وی ادامه میدهد: «یکی از چیزهایی که شاید ساده به نظر برسد، اما اهمیت زیادی در پر کردن اوقات فراغت دانشآموزان در تابستان دارد، سپردن مسئولیت متناسب به آنها است. بر اساس اینکه فرزند شما چقدر زمان اضافه دارد و چه مهارتهایی بلد است؟ سعی کنید راهوروش کسب درآمد هرچند اندک، اما باارزش، از طریق مهارتهای فردیاش را به او بیاموزید. این مسئله هوش مالی و اقتصادی نوجوانان را تقویت میکند و به آنها احساس ارزشمندی و اعتمادبهنفس میدهد، حتی اگر توانمندی او در حد کسب درآمد نیست، میتوانید کارهای سادهای را در خانه به او بسپارید تا تحت نظارت شما وسیلهای را تعمیر کند، غذایی بپزد، کارهای ساده انجام دهد و در رسیدگی به باغچه و گلدانها کمکتان کند تا هم با مسئولیتهای خانه و زندگی آشنا شود و هم مبلغ تشویقی برای انجام این کارها دریافت کند. با این روش بچهها هم مسئولیتپذیری را تمرین میکنند و هم یاد میگیرند که کسب درآمد نیاز به تلاش دارد.»
این روانشناس در تکمیل صحبتهایش میگوید: «یکی از مهمترین کارهایی که والدین و کادر مدارس که باید برای آن تصمیمگیری هدفمند داشته باشند، برنامهریزی برای اوقات فراغت در تابستان است. ویژگیهای دانشآموزان موفق این است؛ زمانی که سایر دانشآموزان به بطالت میگذرانند یا بیهدف فعالیت میکنند، آنها به دنبال رفع اشکال سال تحصیلی قبل و آمادگی برای سال بعد هستند.»
اوقات فراغت هدفمند
پلی به سوی خلاقیت و یادگیری
فراغت تابستانی اگر بهخوبی برنامهریزی شود، میتواند نقش مهمی در تقویت هوش، رشد مهارتهای شناختی و افزایش آمادگی تحصیلی کودکان و نوجوانان داشته باشد. فراغت تابستانی زمانی ارزشمند برای رشد همهجانبه کودکان و نوجوانان است که برنامهای متعادل و ترکیبی از تفریح، یادگیری، ورزش و تعامل اجتماعی در کنار هم داشته باشد. این شیوه فراغت باعث تقویت انواع هوش، افزایش اعتمادبهنفس و آمادگی بیشتر برای موفقیت در سال تحصیلی آینده خواهد شد.
به تصور برخی والدین، تابستان فقط زمان استراحت نیست؛ بلکه فرصتی برای یادگیری در محیطی آزادتر و کماسترستر است، اما نباید فراموش کرد این یادگیری باید توأم با تفریح و سرگرمی و متفاوت از دوره تحصیلی باشد.
در این راستا کارشناسان آموزشی بر این باورند که فراغت تابستانی بر تقویت هوش شناختی، رشد خلاقیت، هوش اجتماعی، هیجانی و بهبود سلامت جسمی و ذهنی بسیار اثرگذار است.
آنها بر این باورند که مطالعه کتابهای داستانی و علمی، حل معما و بازیهای فکری باعث تقویت حافظه، تمرکز، استدلال و حل مسئله میشود.
مسعود بیات یک فرهنگی برایمان میگوید: «یادگیری مهارتهای جدید مانند زبان خارجی، برنامهنویسی و... به رشد انعطافپذیری ذهن کمک میکند و همچنین فعالیتهای هنری مانند نقاشی، کاردستی، نویسندگی و نمایش خلاق، قدرت تخیل و نوآوری را افزایش میدهد.
از سویی، بازیهای آزاد و اکتشافی فرصت تجربه و کشف راهحلهای جدید را فراهم و همچنین شرکت در فعالیتهای گروهی، اردوها و ورزشهای تیمی مهارتهای ارتباطی، همکاری، مسئولیتپذیری و مدیریت هیجانات را تقویت میکند.» وی ادامه میدهد: «تعامل با همسالان اعتمادبهنفس و سازگاری اجتماعی را افزایش میدهد و در مقابل ورزش و فعالیت بدنی منظم باعث افزایش تمرکز، کاهش اضطراب و بهبود عملکرد مغز میشود.
مطالعه روزانه کتاب متناسب با سن، شرکت در کلاسهای هنری، ورزشی یا مهارتی، بازیهای فکری و آموزشی، فعالیتهای داوطلبانه و اجتماعی برای نوجوانان، گردشهای علمی، فرهنگی و طبیعتگردی و محدودکردن استفاده افراطی از تلفن همراه و بازیهای دیجیتال میتواند فراغتی دلانگیز را برای کودکان و نوجوانان ایجاد کند.»
بررسی تأثیر مطالعه تابستانی بر تواناییهای تحصیلی و فکری دانشآموزان
تعطیلات تابستانی، زمان فراغت از درس و تکالیف، رفع خستگی جسمی و روحی و تقویت روحیه دانشآموزان است. به همین خاطر بسیاری از والدین در طول این تعطیلات نسبتاً طولانی، هیچگونه برنامهریزی برای مطالعه تابستانی فرزند خود انجام نمیدهند. برخلاف آنچه ممکن است تصور کنید، مطالعه تابستانی فقط مختص دانشآموزان تجدیدی نیست و این کار میتواند بر تواناییهای تحصیلی و فکری تمامی دانشآموزان، تأثیرات مثبت قابلتوجهی بگذارد.
فصل تابستان میتواند به طرق مختلفی دانشآموزان را تحتتأثیر قرار دهد. اینکه فرزند دانشآموز شما از تأثیرات مثبت تعطیلات تابستانی بهرهمند شود یا نه به کارهایی بستگی دارد که در این زمان انجام میدهد. تحقیقات نشان میدهد که در طول تعطیلات تابستانی، اکثر دانشآموزان بهویژه دانشآموزان ضعیفتر دچار کاهش مهارتهای ذهنی و تحصیلی میشوند. حتی شاگردان زرنگ نیز در صورت دوری کامل از مطالعه، در هفتههای ابتدائی شروع مدارس درجاتی از افت عملکرد تحصیلی را تجربه میکنند. افزایش مدت زمان استفاده از صفحات نمایش و دوری کامل از درس و کتاب میتواند باعث رخوت و تنبلی جسمی و ذهنی دانشآموزان شود. مطالعه تابستانی برای دانشآموزان پایههای بالاتر، اهمیت بیشتری نیز دارد. زیرا این کار میتواند به موفقیت بیشتر در آزمونهای سرنوشتساز پیشرو کمک کند.
مهدی پیامشاد یک مشاور مدرسه درباره تأثیر مطالعه تابستانی بر تواناییهای تحصیلی و فکری دانشآموزان میگوید: «اگر در حال برنامهریزی تابستان برای فرزند دانشآموز خود هستید، حتماً زمان کافی و مناسبی برای مطالعه تابستانی (کتابهای درسی و غیردرسی) او در نظر بگیرید. این کار، نتایج مثبت بسیاری به دنبال خواهد داشت.
شاید مطالعه تابستانی دانشآموزان، کار طاقتفرسایی به نظر برسد؛ اما واقعیت این است که برنامه مطالعه در تابستان، فشار کمتری به دانشآموزان وارد میکند. مطالعه تابستانی در واقع تنها چیزی است که فرزند شما واقعاً روی آن تمرکز میکند؛ زیرا نیازی به حضور در مدرسه، انجام تکالیف و شرکت در کلاسهای فوقبرنامه مدرسه نیست! علاوهبر این اگر دانشآموزان در طول هفته چند ساعت را به مطالعه اختصاص دهند، در سال تحصیلی جدید با فشار درسی و خستگی ذهنی کمتری مواجه خواهند شد.» این مشاور با تأکید بر اینکه مطالعه تابستانی در تقویت مهارتهای تحصیلی مؤثر است، ادامه میدهد: «اغلب دانشآموزان در یک یا چند مبحث ضعیفتر از بقیه دروس عمل میکنند. ممکن است فرزند دانشآموز شما در روخوانی ضعیف باشد یا در محاسبات ریاضی و فرمولهای فیزیک مشکل داشته باشد. درهرصورت، در پایان سال تحصیلی دقیقاً متوجه نقطهضعفهای او خواهید شد. اختصاصدادن زمان مطالعه تابستانی بهمرور و تکرار دروس موردنظر میتواند عملکرد تحصیلی فرزند شما در سال جدید را تقویت کند و همچنین اعتماد به نفس او را افزایش دهد. بااینحال مطالعه تابستانی فقط مختص دانشآموزان ضعیف و متوسط نیست. حتی دانشآموزان زرنگ و معدل بالا نیز میتوانند از این زمان برای آشنایی با دروس پیشرو در سال تحصیلی جدید استفاده کنند.»
بهترین زمان برای شروع مطالعه تابستانی
همانطور که مشاهده کردید، مطالعه تابستانی دانشآموزان مزایای قابل توجهی دارد. اما مطالعه تابستانی باید از چه زمانی آغاز شود تا بیشترین تأثیرات ممکن را داشته باشد؟ مطالعه تابستانی دانشآموزان نباید بلافاصله پس از اتمام امتحانات و آگاهی از نمرات آغاز شود. بههرحال آنها چندین هفته به طور منظم درس خواندهاند و استرس و فشار امتحانات را از سر گذراندهاند؛ بنابراین بهتر است یک استراحت کوتاه ۲ تا ۳ هفتهای داشته باشند. در این مدت میتوانید به همراه فرزندتان، یک برنامه متعادل و هدفمند برای مطالعه تابستانی در نظر بگیرید؛ بهطوری که تعداد ساعات مطالعه هفتگی یا روزانه و همچنین مفاهیم یا موضوعات مطالعه کاملاً مشخص شوند.
بهخاطر داشته باشید که برنامه مطالعه تابستانی نباید افراطی و فشرده باشد؛ در این صورت باعث خستگی و دلزدگی دانشآموزان خواهد شد و حتی میتواند تأثیرات نامطلوبی به دنبال داشته باشد. برنامه مطالعه تابستانی فرزندتان را با توجه به سن، وضعیت تحصیلی، پایه تحصیلی، اهداف و اولویتها و همچنین میزان علاقه و اشتیاق او تنظیم نمایید و حتماً بخشی از آن را به مطالعه آزاد اختصاص دهید.
مطالعه تابستانی به این معنا نیست که دانشآموزان در تعطیلات تابستان هر روز چندین ساعت کتابهای درسی یا غیردرسی بخوانند و فرصتی برای استراحت و تفریح نداشته باشند. بلکه به معنای داشتن یکروال منظم برای مطالعه است؛ بهطوری که به تقویت تمرکز و توجه، مرور مشکلات درسی سال گذشته، حفظ عادت مطالعه منظم و همچنین پر کردن اوقات فراغت آنها به شیوهای هدفمند و مثبت کمک کند.