مـوج معنوی رمضـان و ایجاد همدلی در جامعه
تارا وحیدی-بخش پایانی
انسان افزون بر جنبه مادی و جسمی، دارای بُعد معنوی و روحی هم هست و هر کدام در رسیدن به کمال مطلوب خود، برنامههای ویژه را نیاز دارند، یکی از برنامهها برای تقویت و رشد بُعد معنوی، تقوا و پرهیزگاری است؛ یعنی اگر انسان بخواهد خودش را از جنبه معنوی رشد و پرورش دهد و به طهارت و کمال مطلوب برسد، باید هوای نفس خود را مهار کند و موانع رشد را یکی پس از دیگری بر دارد و خود را سرگرم لذتها و شهوات جسمی نکند. یکی از اعمالی که در این مسیر مؤثر و مفید است روزهداری است، قرآن کریم میفرماید: «... ای افرادی که ایمان آوردهاید! روزه بر شما نوشته شد، همانگونه که بر پیشینیان از شما نوشته شده، تا پرهیزگار شوید.»
ماه مبارک در روایات اسلامی ماه خدا و میهمانی امت پیامبر اکرم (ص) خوانده شده و خداوند متعال از بندگان خود در این ماه در نهایت کرامت و مهربانی پذیرایی میکند. پیامبر اکرم (ص) میفرماید: «ماه رجب ماه خدا و ماه شعبان ماه من و ماه رمضان، ماه امت من است، هر کس همه این ماه را روزه بگیرد بر خدا واجب است که همه گناهانش را ببخشد، بقیه عمرش را تضمین کند و او را از تشنگی و عطش دردناک روز قیامت امان دهد.» در ماه مبارک رمضان کتابهای آسمانی قرآن کریم، انجیل، تورات، صحف و زبور نازل شده است. ماه رمضان، در میان مسلمانان از احترام، اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار و ماه سلوک روحی آنان است و مؤمنان با مقدمهسازی و فراهم کردن زمینههای معنوی در ماههای رجب و شعبان هر سال خود را برای ورود به این ماه شریف و پربرکت آماده میکنند. با حلول این ماه با شور و اشتیاق و دادن اطعام و افطاری به نیازمندان، شبزندهداری و عبادت، تلاوت قرآن، دعا، استغفار، دادن صدقه، روزهداری و... روح و جان خود را از سرچشمه فیض الهی سیراب میکنند.
تزکیه و تهذیب نفس
بدیهی است فضائل و ثوابهایی که برای ماه مبارک رمضان و روزهداری ذکر شده و به برخی از آنها اشاره شد، از آنِ کسانی است که حقیقت آن را درک کنند و به محتوای آن عمل و در گفتار و کردار به کار گیرند و به آنها جامه عمل بپوشانند.
در روایات اسلامی برای روزهداری آدابی ذکر شده و کسانی که صرفاً تلاوت قرآن میکنند، ولی به آیات و احکام آن عمل نمیکنند و یا آن که از روزهداری تنها رنج گرسنگی و تشنگی را میکشند و بهوسیله گناه، تأثیر روزه را از بین میبرند و ماه مبارک رمضان و فضای معنوی آن تأثیری بر اشخاصی برجای نمیگذارد، مورد نکوهش قرار گرفتهاند.
چنانکه پیامبر اکرم (ص) به زنی که با زبان روزه کنیز خود را دشنام میداد، فرمود: «چگونه روزهداری و حال آن که کنیزت را دشنام میدهی؟! روزه فقط خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه خداوند آن را علاوه بر این دو، مانع کارها و سخنان زشت که روزه را بیاثر میکنند، قرار داده است، چه اندکاند روزهداران و چه بسیارند کسانی که گرسنگی میکشند.»
حضرت امام سجاد(ع) در دعای حلول ماه رمضان به درگاه خداوند عرض میکند: «بهوسیله روزه این ماه میتوانیم ده تا اندامهای خود را از معاصی تو نگه داریم و آنها را به کارهایی گیریم که خشنودی تو را فراهم آورد، تا با گوشهایمان سخنان بیهوده نشنویم و با چشمانمان به لهوولعب نشتابیم و تا دستانمان را بهسوی حرام نگشاییم و با پاهایمان به سوی آنچه منع شده ره نسپاریم و تا شکمهایمان جز آنچه را تو حلال کردهای در خود جای ندهد و زبانهایمان جز به آنچه تو خبر دادهای و بیان فرمودهای، گویا نشود.»
بنابراین، در ماه مبارک باید تمام اعضا و جوارح را از حرام دورنگه داشت و بااخلاص، توکل و توسل از اهلبیت(ع) و عمل به دستورها و احکام قرآن کریم و دوری از گناهان، انجام توبه نصوح و واقعی، عبادت، شبزندهداری، درک فضیلت شب قدر و... فضیلت ماه مبارک رمضان را درک کرد و از آن در راستای رسیدن به کمال حرکت کرد و باید در این ماه بهگونهای خودسازی کرد که با اتمام ماه مبارک تأثیر و فواید آن در روح و جان افراد باقی باشد و اثر آن تا ماه رمضان سال بعد ماندگار باشد.
بایدها و نبایدهای طب سنتی
برای سلامت روزهداران
الهام اختری، متخصص طب سنتی با اشاره به فرارسیدن ماه مبارک رمضان و لزوم رعایت برخی نکات برای حفظ سلامت روزهداران اظهار میدارد: «اگر به بیماریهای مزمن مانند فشارخون، سنگ کلیه، دیابت یا سردردهای مزمن مبتلا هستید، حتماً پیش از شروع روزهداری با پزشک معالج خود مشورت کنید. پیش از آنکه تصمیم به روزه گرفتن بگیرید، از وضعیت جسمی خود اطمینان حاصل کنید تا دچار مشکل یا عارضهای نشوید.»
وی میافزاید: «روزهداری بدون سحری را کاملاً کنار بگذارید. اگر میخواهید روزهای سالم و پرفایده هم برای جسم و هم برای روان داشته باشید، حتماً وعده سحری را مصرف کنید. لازم است بموقع از خواب بیدار شوید و سحری کامل بخورید.» این متخصص طب سنتی ادامه میدهد: «اگر در ماه رمضان زیاد احساس تشنگی میکنید، تخم خرفه را از حدود ۴۸ ساعت قبل در دوغ بخیسانید تا آماده مصرف شود و هنگام سحری، خودتان و اعضای خانواده میتوانید یک قاشق از آن همراه با سحری استفاده کنید. این کار به کاهش احساس تشنگی در طول روز کمک میکند.» اختری خاطرنشان میکند: «در وعده سحری از مصرف غذاهایی که نفخ ایجاد میکنند خودداری کنید. غذاهای بسیار شور، پرنمک و خمیری نیز مناسب نیستند. خوراکیهایی مانند ماکارونی، لازانیا، آش رشته یا غذاهای حاوی کشک ممکن است باعث ناراحتی گوارشی و تشدید تشنگی شوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأکید بر این که باید افطار خود را با یک ماده غذایی گرم آغاز کنید؛ میگوید: «سوپ سبک (مثلاً سوپ جو)، کمی آب گرم یا مقدار اندکی شیر گرم درصورتیکه به لاکتوز شیر حساسیت ندارید مناسب است. نوشیدن مایعات گرم و رقیق کمک میکند دستگاه گوارش که ساعتها در حالت استراحت بوده، بهآرامی فعالیت طبیعی خود را از سر بگیرد و بدن به وضعیت مطلوبتری برسد.»
ماه رمضان فرصتی برای
ایجاد نهضت همدلی در جامعه
حجتالاسلاموالمسلمین ناصر رفیعی، استاد حوزه و دانشگاه با تشریح مفهوم مهمانی الهی میگوید: «در هر مهمانی پنج رکن اساسی وجود دارد؛ میزبان، میهمانان، شیوه دعوت، کیفیت پذیرایی و آداب حضور. در مهمانی ماه رمضان، میزبان خداوند متعال است، میهمانان آن همه بندگان خدا در کنار انبیا و ائمه اطهار(ع) هستند، دعوت بهصورت مستقیم و با تعبیر «کُتب علیکم الصیام» انجام شده، سفره آن گسترده و سرشار از برکات معنوی است و آدابی ویژه دارد.»
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر آداب ورود به ماه رمضان، به فرمایش امام رضا(ع) اشاره کرده و میگوید: «انسان باید با دلی پاک، بدون کینه و با ادای حقوق مردم وارد این ماه شود. همچنین بسیاری از بزرگان، آغاز سال عبادی خود را ماه رمضان قرار میدادند و به محاسبه اعمال و پرداخت حقوق شرعی در این ماه اهتمام داشتند.»
وی هدف اصلی روزه را تقویت تقوا، اراده و مبارزه با نفس دانسته و میافزاید: «روزه نوعی جهاد با نفس و شیطان است و انسان را برای مقابله با خواهشهای نفسانی آماده میکند.»
تبیین چهار نوع مواجهه با ماه رمضان
حجتالاسلاموالمسلمین ناصر رفیعی، استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه بررسی تاریخ و روایات نشان میدهد افراد در مواجهه با ماه رمضان رفتارهای متفاوتی دارند، میگوید: «دسته نخست، اولیای الهی و اهلبیت(ع) هستند که با سرور و اشتیاق فراوان به استقبال این ماه میرفتند.»
وی میافزاید: «در روایات آمده است که برخی از ائمه(ع) آرزو میکردند، ماه رمضان یک سال کامل باشد و هنگام پایان این ماه با اشک و اندوه آن را بدرقه میکردند. به عنوان نمونه، امام سجاد(ع) از ماه رمضان با لذت و شوق یاد میکرد و برای وداع با آن دعا میخواند.
دسته دوم افرادی هستند که نسبت به ماه رمضان بیتفاوتاند؛ نه جسارت میکنند و نه اهتمام ویژهای دارند. این افراد ماه رمضان را همچون سایر ماهها میبینند و تفاوت خاصی میان شعبان و رمضان قائل نیستند.» به گفته این استاد حوزه و دانشگاه، دسته سوم کسانی هستند که با نوعی ناراحتی و سختی به استقبال ماه رمضان میروند. اگرچه روزه میگیرند و احکام را رعایت میکنند، اما درونی شاد و مشتاق ندارند و این ماه را بااحساس تحمیل میپذیرند.
دسته چهارم کسانیاند که با جسارت و توهین با این ماه برخورد میکنند. در تاریخ نقل شده است که فردی از خاندان خلفای عباسی، پیش از رسیدن به خلافت، در واکنش به اعلام آغاز ماه رمضان اظهار ناراحتی کرده و حتی تهدید به حذف آن از تقویم کرده بود، اما پیش از فرارسیدن رمضان سال بعد از دنیا رفت.
حجتالاسلاموالمسلمین رفیعی، با تأکید بر ضرورت حفظ حرمت این ماه، اظهار میدارد: «حتی کسانی که به دلایل شرعی یا شخصی قادر به روزهداری نیستند، باید حرمت ماه رمضان را در جامعه حفظ کنند و از روزهخواری علنی بپرهیزند چرا که بیتوجهی علنی میتواند بر نوجوانان و روزه اولیها تأثیر منفی بگذارد.»
وی در ادامه به بخشی از خطبه امیرالمؤمنین علی(ع) در نخستین روز ماه رمضان اشاره کرده و میگوید: «حضرت هشدار دادند که مبادا شبهای این ماه در خواب و روزهای آن در غفلت سپری شود و انسان از برکات آن بیبهره بماند. ایشان فرمودند اگر کسی در چنین ماهی آمرزیده نشود، پس چه زمانی مورد مغفرت الهی قرار خواهد گرفت؟»
این استاد حوزه و دانشگاه هدف اصلی ماه رمضان را تقرب به خداوند دانسته و میافزاید: «راه این تقرب، تلاوت قرآن، خودسازی، تقویت تقوا، توکل و زدودن کینههاست. ماه رمضان، در جهنم سوزان دنیا، ماه رمضان قطعهای از بهشت است که خداوند در اختیار بندگان قرار داده تا زمینه رشد معنوی آنان فراهم شود.»
حجتالاسلاموالمسلمین رفیعی، در جریان خطبه ماه رمضان در کوفه، بنا بر درخواست برخی از افراد حاضر در جلسه درخصوص فضیلت روزه در کلام نبی مکرم اسلام، به سخنان امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرده و میگوید: «امیرالمؤمنین(ع) در پاسخ، از حضرت محمد(ص) یاد کرده و فرمودند: از رسول خدا (ص) شنیدم که هر کس ماه رمضان را با حفظ نفس از گناه و باایمان و اخلاص روزه بدارد، به بهشت وارد میشود.»
این استاد حوزه و دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر حفظ حرمت ماه رمضان، از اقشار مختلف جامعه میخواهد تا در این ماه روحیه همدلی و همراهی را تقویت کنند.
حجتالاسلاموالمسلمین رفیعی، از خانوادهها میخواهد نسبت به نوجوانان روزه اولی توجه بیشتری داشته باشند و شرایط تغذیه و استراحت آنان را فراهم کنند، بهویژه با توجه به تقارن ماه رمضان با ایام تحصیل. وی همچنین از مسئولان آموزشی درخواست دارد در تنظیم برنامههای درسی و تکالیف، شرایط روزهداری دانشآموزان و دانشجویان را در نظر بگیرند و از کارفرمایان، کسبه و رانندگان نیز خواست با کاهش فشار کاری، ارائه تخفیف و رعایت انصاف، فضای جامعه را در این ماه معنویتر و دلنشینتر کنند.
حجتالاسلاموالمسلمین رفیعی، تأکید دارد: ماه رمضان فرصتی برای ایجاد نهضت همدلی در جامعه است؛ ماهی که میتواند با خوشاخلاقی، گذشت و تخفیف در تعاملات اقتصادی و اجتماعی، به ماهی شیرین و خاطرهانگیز برای همه مردم تبدیل شود.