سفره رمضـان در انتظارحمایت
نفیسه زارعی
اواخر شعبان که میشود تقریباً همه چیز رنگوبوی ماه رمضان را به خودش میگیرد، حتی حالوهوای اذان مغرب هم یکجور دیگری میشود و شیرینی ماه خدا به کام همه آدمهای اهل معرفت مینشیند. اما درست در همین روزها، بازار مسیر خودش را طی میکند و به این فضا بیتوجه میماند. قیمتها بدون هشدار افزایش پیدا میکنند و البته کسی را نمیتوان پیدا کرد که توضیح روشنی در این باره به مردم بدهد.
حالا درست در آستانه رمضان 1447، اقلامی که باید سادهترین اجزای سفره ماه خدا باشند، از مرغ و گوشت گرفته تا لبنیات و خرما، به دغدغه روزمره خانوادهها تبدیل شدهاند. نبض بازار رمضان که البته کمکم حال و هوای نوروز را هم به خودش میگیرد خوب نیست و قیمتها ثبات ندارد، نرخها یکسان نیست و نشان از نظارتی که خیال مردم را راحت کند، هم نمیشود پیدا کرد.
زنگ هشدار بازار رمضانی
با نزدیک شدن به ماه مبارک رمضان ۱۴۰۴، خانوادهها چشمانتظار تأمین اقلام اساسی سفره این ماه هستند، اما بازار مواد غذایی با افزایش بیسابقه قیمتها و ضعف نظارت، به وضعیتی ناپایدار و پرتنش رسیده است. مرغ، گوشت، لبنیات و خرما که بخش عمده نیاز خانوارها را تشکیل میدهند، طی هفتههای اخیر به طور مداوم گران شده و حتی برخی از اقلام برای خانوارهای کمدرآمد بهمرور از سبد خرید حذف شده است.
نیما کرمشاهی، کارشناس اقتصاد در پاسخ به چرایی این وضعیت آن هم در بازاری که منتهی به دو رویداد مهم؛ یعنی ماه رمضان و عید نوروز برای ما ایرانیهاست میگوید: «بیثباتی قیمتها نتیجه اختلال در زنجیره تأمین، افزایش هزینههای تولید و ضعف سیاستهای تنظیم بازار است. تا زمانی که نهادهای مسئول ورود جدی نداشته باشند و سیاستگذاری منسجم و عملیاتی شکل نگیرد، ثبات بازار دور از دسترس خواهد بود.»
او با نگاهی به وضعیت فعلی اقلام مورد نیاز خانوادههای روزهدار اضافه میکند که «در ایام رمضان، فشار بر مصرفکنندگان بیشتر میشود و خانوارهایی که پیشتر در تأمین حداقل نیازهای غذایی مشکل داشتند، با وضعیت دشوارتری روبهرو خواهند شد.»
تجربه مردم از بازار نیز نشاندهنده این وضعیت است. احمد نعیمی بازنشسته یکی از ارگانهای دولتی و به قول خودش عائلهمند است و بچهها حداقل هفتهای یکبار مهمانخانهاش هستند قدرت خرید اقلام موردنیاز برای سفره افطار و سحر میگوید: «هر روز که برای خرید میروم، قیمتها بالاتر رفته است. دیگر نمیتوانیم همه اقلام موردنیاز سفره رمضان را تهیه کنیم و مجبوریم از برخی کالاها چشمپوشی کنیم کالایی که البته در یکروند طبیعی همیشه پای ثابت سفرههای افطاری و سحری بودهاند.»
پیامد این بیثباتی تنها فشار اقتصادی بر خانوارها نیست؛ کارشناسان هشدار میدهند که ادامه روند فعلی ممکن است تقاضای کاذب، احتکار و نارضایتی عمومی را افزایش دهد و چشمانداز ثبات بازار در روزهای باقیمانده تا رمضان را تحتتأثیر قرار دهد.
کالاهای اساسی روی خط نوسان
برای آگاه شدن از وضعیت بازار سری به چند فروشگاه و مرکز خرید در تهران زدیم، وضعیت تبدار بازار البته از سبدهای خالی خریدارها هم پیداست، رصد بازار نشان میدهد قیمت مرغ و گوشت قرمز در هفتههای اخیر با نوسان شدید مواجه بوده است. قیمت هر کیلوگرم مرغ تازه در بسیاری از فروشگاهها از حدود 140 هزار تومان به بیش از 220 هزار تومان افزایش یافته است. گوشت قرمز نیز بهطور متوسط ۴۰ تا ۵۰ درصد گرانتر شده و خانوادهها برای تأمین نیاز هفتگی خود مجبور به صرف هزینه بیشتر شدهاند. رمضان متقی که در یکی از جنوبیترین نقاط تهران مغازه فروش مرغ و ماهی دارد در این زمینه میگوید: «طبق گفته مسئولین و البته خود دامدارها و طیوردارها هزینه تأمین نهادههای دامی هر روز بالاتر میرود و همین ما را ناچار میکند قیمتها را افزایش دهیم. اگر همین روند ادامه پیدا کند، بازار آن هم نزدیک ماه رمضان و عید که تقاضای مردم افزایش پیدا میکند بهزودی غیرقابل کنترل میشود.»
لبنیات و تخممرغ هم بیثباتی شدیدی را تجربه میکنند. قیمت هر کیلوگرم پنیر و شیر تازه به ترتیب بیش از ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش یافته است. تخممرغ که کالای پرمصرف خانوادههاست، طی ماه گذشته دوبرابر شده و حتی کمبود عرضه در برخی فروشگاهها گزارش شده است.
با نزدیک شدن به رمضان، خرما و دیگر اقلام پرمصرف ماه رمضان همافزایش قیمت یافتهاند. برخی از گونههای خرما تا ۷۰ درصد گرانتر شده و اقلام بستهبندی شده باکیفیت بالاتر برای برخی خانوارها غیرقابل خرید شده است.
زهرا شیرکوند، کارشناس اقتصادی بازار مواد غذایی میگوید: «افزایش تقاضا در آستانه رمضان، همراه با ضعف در مدیریت زنجیره تأمین و کمبود نظارت بر بازار، موجب رشد بیسابقه قیمتها شده است. اگر سیاستهای حمایتی سریع اتخاذ نشود، فشار بر خانوادههای کمدرآمد شدیدتر خواهد شد، ضمن اینکه نباید این مسئله را فراموش کنیم که هر وقت بازار کنترل نشده و نوسان قیمت شدید باشد، اعتماد عمومی کاهش پیدا میکند و فشار روانی بر مردم بیشتر میشود.»
مقصر کیست؟
بدون تردید بیثباتی بازار اقلام اساسی در آستانه ماه رمضان امسال نتیجه ترکیبی از عوامل ساختاری، اقتصادی و مدیریتی است که بدون اصلاح آنها، ثبات قیمتها همچنان دور از دسترس خواهد بود. افزایش قیمت نهادههای دامی، بهویژه ذرت و سویا، باعث شده هزینه تولید مرغ و گوشت قرمز به طور مداوم بالا برود. مشکلات حملونقل و توزیع، بهویژه در شهرهای بزرگ مانند تهران، موجب شده تأمین کالاها با تأخیر و نوسان مواجه شود و کاهش ذخایر استراتژیک و کمبود برخی اقلام وارداتی مانند خرما و لبنیات بستهبندی فشار بر بازار را بیشتر کرده است. هزینه تولید نیز بهشدت افزایشیافته است؛ هزینه خوراک دام و طیور در سال جاری بیش از ۴۰ تا ۵۰ درصد نسبت به سال گذشته رشد کرده و هزینه بستهبندی، انرژی و حملونقل نیز افزایش یافته است. این رشد هزینهها به طور مستقیم بر قیمت فروش اقلام پروتئینی و لبنی منعکس شده و باعث شده قیمتها در هفتههای اخیر بیسابقه نوسان داشته باشد.در کنار این عوامل ساختاری، ضعف سیاستهای تنظیم بازار هم نوسان قیمتها را تشدید کرده است. اقدامات نهادهای مسئول مثل سازمان حمایت، وزارت جهاد کشاورزی و تعزیرات حکومتی هنوز غیرمنسجم و واکنشی است و قیمتهای مصوب اغلب اجرا نمیشوند. نظارت کافی بر فروشگاهها و مراکز عرضه وجود ندارد و حتی اقداماتی مانند ممنوعیت صادرات موقت یا تخصیص سهمیه نهادههای دولتی اثرگذاری لازم را نداشتهاند. تقاضای فصلی و روانی بازار هم نقش مهمی در بیثباتی دارد. نزدیکی ماه رمضان و عید نوروز باعث افزایش تقاضای خانوارها شده و ترس از کمبود کالا و انتظار افزایش قیمت، خریدهای کاذب و احتکار مقطعی را تشدید کرده است. این عوامل در کنار هم فشار اقتصادی بر خانوارها، بهویژه اقشار کمدرآمد را بیشتر کرده و حتی برخی اقلام اصلی سفره رمضان برای برخی خانوارها به کالای لوکس تبدیل شده است.
طبق آمار میدانی، بیش از ۶۰ درصد خانوارهای تهرانی در هفته گذشته اعلام کردهاند که برای تأمین مرغ، گوشت و لبنیات مجبور بهصرف هزینه بیشتری شدهاند یا برخی کالاها را از سبد خرید حذف کردهاند. مرتضی سالاری، کارشناس ارشد مدیرت اقتصاد، در این زمینه میگوید: «این بیثباتی ناشی از ترکیبی از مشکلات ساختاری، افزایش هزینه تولید و ضعف نظارت است. تا زمانی که برنامه جامع و عملیاتی تنظیم بازار وجود نداشته باشد، ثبات قیمتها در ایام حساس مانند رمضان محقق نخواهد شد.»
ضعف سیاستهای تنظیم بازار و پیامدهای آن
با وجود هشدارهای مکرر کارشناسان و افزایش بیثباتی قیمتها، اقدامات نهادهای مسئول برای کنترل بازار اقلام اساسی در آستانه رمضان هنوز ناکافی و واکنشی است. سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان، وزارت جهاد کشاورزی و تعزیرات حکومتی اقداماتی مانند تعیین قیمت مصوب، محدود کردن صادرات موقت و تخصیص سهمیه نهادههای دامی و کالاهای استراتژیک را در دستور کار داشتهاند اما نبود نظارت جامع و عملیاتی باعث شده این اقدامات اثرگذاری لازم را نداشته باشند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند که ضعف هماهنگی بین نهادها و عدم اجرای مؤثر سیاستها موجب شده قیمتها در بازار آزاد بهسرعت بالا برود و خانوارها بهویژه اقشار کمدرآمد فشار اقتصادی بیشتری را تحمل کنند. تجربه میدانی نشان میدهد بسیاری از فروشگاهها و مراکز عرضه، بدون رعایت قیمت مصوب، اقلام را با نرخهای آزاد و نوسانی به فروش میرسانند و این مسئله موجب کاهش اعتماد عمومی و ایجاد نگرانی در میان مصرفکنندگان شده است.
به گفته مرتضی سالاری: «تا زمانی که برنامهریزی جامع و عملیاتی برای تنظیم بازار وجود نداشته باشد، حتی اقداماتی مانند سهمیهبندی یا کنترل صادرات نیز نمیتواند ثبات واقعی ایجاد کند. بازار اقلام اساسی بدون نظارت دقیق، بهویژه در ایام حساس مانند ماه رمضان و عید، همواره مستعد نوسان خواهد بود. ضعف سیاستهای تنظیم بازار همچنین باعث شده فشار روانی و اقتصادی بر خانوادهها افزایش یابد. بسیاری از خانوارها مجبور شدهاند برای تأمین اقلام پرمصرف سفره افطار و سحر، از کیفیت یا کمیت برخی کالاها بزنند، و برخی اقلام بهمرور از سبد خرید حذف شوند. این وضعیت علاوه بر اثر مستقیم بر قدرت خرید، نارضایتی عمومی و گرایش به خریدهای کاذب را نیز افزایش میدهد و چشمانداز ثبات بازار را در روزهای باقیمانده تا رمضان تحتتأثیر قرار میدهد.»
کالابرگ رمضان؛ ضدونقیضهای این مسکن مقطعی
در کنار نوسان شدید قیمتها، یکی از تلاشهای دولت برای کاهش فشار معیشتی بر خانوارها طرح کالابرگ الکترونیکی است؛ سیستمی که در سالهای اخیر بارها در سیاستهای حمایتی کشور بازطراحی و اجرا شده و هدفش افزایش قدرت خرید دهکهای پایین جامعه برای کالاهای اساسی بوده است. در سال گذشته، اجرای کالابرگ چندمرحلهای برای دهکهای اول تا هفتم در دستور کار قرار گرفت و اعتبار مشخصی برای خرید اقلام اساسی مانند برنج، گوشت، لبنیات و روغن بهحساب خانوارها واریز شد؛ اما امسال این مقوله در گیرودار ضدونقیضهای دولت قرار گرفته است. حدود سه هفته پیش، محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهوری با اشاره به موفقیت طرح کالابرگ، بدون تشریح جزئیات گفته بود که در صورت نیاز یک سبد کالا در ماه مبارک رمضان به مردم تقدیم خواهد شد. این وعده معاون اول چندان در ذهن جامعه نمانده بود تا اینکه نقلقول از زبان سخنگوی دولت برای واریز کالابرگ ۴ میلیونتومانی منتشر شد و حالا مردم چشمانتظار عملی شدن وعده دولت بودند؛ اما این خبر یکی دو ساعت بیشتر دوام نداشت و بلافاصله دفتر سخنگوی دولت با صدور اطلاعیهای، آن را بیاعتبار دانسته و اعلام کرد: «تاکنون هیچگونه تصمیم یا مصوبهای درباره واریز کالابرگ ۴ میلیونتومانی ویژه ماه مبارک رمضان اتخاذ نشده است.» پیگیریهای رسانهای حاکی از این است که اصل تخصیص کالابرگ به مناسبت ماه مبارک رمضان با هدف کمک به معیشت خانوارها در دستور کار دولت است، اما هنوز روی رقم و اقلام آن تصمیمی اتخاذ نشده و باید منتظر مصوبه هیئت دولت بود. اضافهشدن خرما به سبد کالابرگ ماه رمضان هم یکی از پیشنهادت مطرح شده در این زمینه است که هنوز مورد موافقت قرار نگرفته. اما سؤال اصلی اینجاست که آیا مسکن مقطعی به نام کالابرگ میتواند سفرههای در مضیقه را نجات بدهد؟ پس اصل تنظیم بازار و نظارت بر قیمتها کجای سیاست تعدیل بازار قرار دارد؟!
یک تدبیر منطقی
بازار مواد غذایی در آستانه ماه رمضان، با وجود تلاشهای محدود حمایتی، همچنان شکننده است و این شکنندگی نهتنها بر سفره خانوارها بلکه بر اعتماد و آرامش روانی جامعه اثر میگذارد. تجربه نشان میدهد که بیثباتی قیمتها میتواند رفتار خرید مردم را تغییر دهد و در نهایت اعتماد عمومی به سیاستهای بازار را تضعیف کند.
در چنین شرایطی، اجرای برنامههای حمایتی مانند کالابرگ تنها در صورتی میتواند اثرگذار باشد که با نظارت دقیق، شفافیت قیمتها و هماهنگی نهادهای مسئول همراه شود. اگر اقدام فوری انجام نشود، احتمال ادامه نوسان، افزایش فشار معیشتی و شکلگیری بازار غیررسمی و خریدهای هیجانی در روزهای حساس رمضان بسیار بالاست. به این ترتیب، بازار رمضان 1404 حامل یک پیام به سیاستگذاران و مصرفکنندگان است، پیامی که بدون تعارف و رودربایستی میگوید: برای حفظ ثبات و آرامش بازار، باید اقدامات پیشگیرانه و هماهنگ انجام شود و خانوارها نیز با آگاهی از ابزارهای حمایتی، برنامهریزی خرید خود را مدیریت کنند.