اصالتسازی فـرهنگ بر پایه احیای هویت اسلامی و ایرانی
بخش دوم
همه صاحبنظران و متفکران اذعان دارند که انقلاب اسلامی ایران تنها یک تحول سیاسی و اقتصادی نبود، بلکه یک انقلاب فرهنگی بود که بنیادهای اجتماعی را بر اساس باورهای جامعه تغییر اساسی داد. مهمترین دستاورد انقلاب اسلامی احیای هویت اسلامی و ملی و بومیسازی فرهنگ بود. امام خمینی(ره) همواره در بیانات خود بر ریشهدار بودن و اصالت فرهنگ اسلامی تأکید فراوانی داشتند و درباره استقلال فرهنگی و احیای هویت ملی - دینی میفرمودند: «ما نباید از غرب تقلید کنیم و فرهنگ خودمان را، فرهنگ اسلام را باید تقویت کنیم»
ایشان معتقد بودند ما متصل به یک دریای عظیم فرهنگی و تاریخی هستیم و باید از آن، الهام بگیریم؛ چون همین سرمایه فرهنگی و اصالتهای دینی است که توانسته است ما را در ایجاد نسلی با اعتمادبهنفس موفق کند و در آینده هم خواهد کرد. رهبر معظم انقلاب هم به جوانانی اشاره میفرمایند که امروز جزو رویشهای انقلاب ما هستند و تأکید میفرمایند که جوانان امروز از جوانان دوران انقلاب خیلی بهترند.
توسعه آموزش در سطوح مختلف
برای اقشار مختلف مردم
یکی از ثمرات و برکات تغییر و تحول در رویکرد فرهنگی کشور بعد از انقلاب در حوزه زنان قابل توجه است. در سایه این رویکرد تحولی رهبر معظم انقلاب الگوی سوم زن را برای زن مسلمان ایرانی مطرح کردهاند؛ یعنی زنی که نه در قالب نگرش متحجرانه شرق تعریف میشود که عنصری در حاشیه و بینقش در تاریخسازی است و نه در الگوهای مبتذل غربی بهمثابه موجودی که جنسیت او بر انسانیتش میچربد و ابزاری جنسی برای تلذذ مردان و در خدمت سرمایهداری جدید است، تعریف میشود.
امام خمینی(ره) در معرفی زن مسلمان ایرانی میفرمایند: «زن مسلمان ایرانی تاریخ جدیدی را پیش چشم زنان جهان گشود و ثابت کرد که میتوان زن بود، عفیف بود، محجبه و شریف بود و درعینحال، در متن و مرکز بود. میتوان سنگر خانواده را پاکیزه نگاه داشت و در عرصه سیاسی و اجتماعی نیز سنگرسازیهای جدید کرد و فتوحات بزرگ به ارمغان آورد.»
در دوران انقلاب و دفاع مقدس ۸ ساله و حتی دفاع مقدس 12 روزه نقشآفرینی دلیرمردان و شیرزنان ایران اسلامی بر مبنای همان خاستگاه فرهنگی برآمده از شور انقلابی بود که توانست بحرانهای پرخطر را پشت سر بگذارد.
در این میدان تقسیم «ایثار»، نقش زنان در تربیت مردان مجاهد و ایجاد همدلی در جامعه بهخوبی هویداست. در حقیقت میتوان اینهمه شور و شعور زنانه را در عشق به شهادت در مردان که نتیجه مدیریت عاطفی زنان باورمند ماست، خلاصه کرد و همانطور که رهبر فرزانه انقلاب نیز فرمودند، نشان داد که زنان ایرانی زنانی هستند که اوج احساس و لطف و رحمت زنانه را با روح جهاد و شهادت و مقاومت درآمیختند و مردانهترین میدانها را با شجاعت و اخلاص و فداکاری خود فتح کردند... و به همین دلیل است که باید باور کنیم زن مجاهد مسلمان ایرانی، معلم ثانی برای زنان جهان خواهد بود؛ پس از معلم اول که زنان مجاهد صدر اسلام بودند.»
توسعه آموزش در سطوح مختلف برای مردم از دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی است؛ از نهضت سوادآموزی گرفته تا سطوح عالی. شاید برخی افزایش چشمگیر دسترسی به علم و دانش و فرهنگ در جامعه ایرانی بهویژه برای زنان را تبعیت از رشد جهانی تصور کنند، اما نگاهی به وضعیت فرهنگی پیش از انقلاب اسلامی نشان میدهد که بیشتر مردم ما به دلایل بسیار، از حضور در محافل علمی، فرهنگی و اجتماعی محروم بودند. این موضوع بهخصوص در حوزه زنان بیشتر دیده میشد. خانوادهها بهخاطر عدم اطمینان به فضا و نظام آموزشی و ارزشهای حاکم در رژیم منحوس پهلوی، دختران خود و بعضاً حتی پسران خود را از رفتن به مدرسه بازمیداشتند. مردم، دانشگاه را کانون مروّجان ضد دین میدانستند. غیرت دینی و حیای اجتماعی، زنان را به گوشهگیری و انزوا هدایت میکرد.
فرصت برای حضور و مشارکت زنان
زنان قبل از انقلاب، به دلیل اختناق شدید حکومت پهلوی و جوّ نامناسب فرهنگی حتی در داستانها و ضربالمثلها تحقیر میشدند، خود را موجودی بدبخت، عقبافتاده و ناقص میپنداشتند و در صدد یافتن راه نجات بودند و انقلاب اسلامی زنان را نجات داد و به عرصههای فرهنگی، علمی و اجتماعی هدایت کرد.
انقلاب اسلامی، فرصت و آزادی حضور و مشارکت اقشار مختلف مردم و بهویژه زنان را فراهم کرد. در این فضا، زنان برخلاف فرهنگ حاکم و نگاه سنتی جامعه، با حمایت رهبری خردمندانه امامین انقلاب، از حاشیه به متن اجتماع وارد شدند. نقشآفرین، تمدنساز و تاریخساز شدند.
در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی و بهویژه در سالهای اخیر، از حیث افزایش خودباوری و موفقیت در دانشاندوزی و تحصیلات، درخشانترین دوران برای زنان ایرانی رقم خورده است. بهطوری که در سایه چنین خودباوری و ارتقای علمی درصد مشارکت اجتماعی زنان و حضور آنان در جایگاههای مختلف مدیریتی کشور افزایش چشمگیر و قابلتوجهی پیدا کرده است.
مریم ارشادی، فعال اجتماعی برایمان تبیین میکند: «از دیگر دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی تحول در تولید آثار فاخر هنری و رسانهای و افزایش تولید محصولات فرهنگی هنری متناسب با نیاز فکری و فرهنگی جامعه و متناسب با باورهای دینی و ملی در سینما، تئاتر، ادبیات و موسیقی با محوریت ارزشها و مضامین انقلابی و اسلامی است.
توسعه فرهنگ عمومی، ترویج فرهنگ مطالعه، بهویژه نهادینه شدن فرهنگ ایثار و مقاومت و احیای مسجد و مناسکی مانند نماز جمعه، مناسبتهای اسلامی و ملی، مراسم اعتکاف، راهپیمایی اربعین، جشنهای ملی در مناسبتهایی مانند اعیاد مذهبی خصوصاً میلاد پیامبر اکرم (ص) و عید غدیر و... از دستاوردهای ارزشمند فرهنگی انقلاب اسلامی محسوب میشوند.»
وی در ادامه میافزاید: «در سایه تحول فرهنگی ناشی از انقلاب اسلامی جایگاه خانواده در کشور اعتبار بیشتری پیدا کرده و رویکرد خانوادهمحوری در کشور حاکم شده است که با توجه به وضعیت جوامع غربی میتواند الگوی عملی برای جهانی که خانواده در آن اصالت و هویت خود را از دست داده است قرار گیرد. باید به این حقیقت بیندیشیم که آنچه ما داریم و در جهان خلأ آن بهوضوح حس میشود، همین فرهنگ و اصالت فرهنگی ماست که مهمترین سلاح ما در طول تاریخ و خصوصاً تاریخ سراسر افتخار جمهوری اسلامی است که توانسته است ما را از گردنههای سخت عبور دهد و صلابت و قدرت این کشور را به رخ دشمنان بکشد. این حقیقت ما را وامیدارد این گوهر را بهدرستی بشناسیم و برای حفظ و تقویت هویت ایران اسلامی و مسدود کردن راههای رخنه و نفوذ فرهنگی دشمن از آن حراست و صیانت نماییم و با تکیه بر اصالتهای فرهنگی از استقلال خود در تمامی ابعاد دفاع کنیم و اجازه دخالت به بیگانگان را در هیچ عرصهای ندهیم.»
احیای جهاد تبیین در دانشگاهها
اولین جرقههای انقلاب در سال ۱۳۴۱ بعد از تصویبنامه انجمنهای ایالتی و ولایتی زده شد. در آن زمان دولت وقت با فشار حضرت امام خمینی (قدسسره) و دیگر علما، از اجرای برنامه خود مجبور به عقبنشینی شد. در ادامه در تاریخ ۶ بهمنماه ۱۳۴۱ رفراندوم «انقلاب سفید شاه و ملت» مطرح شد و اولین درگیری جدی بین حضرت امام(ره) و حوزههای علمیه با رژیم پهلوی شروع شد.
در جلسهای که بین حضرت امام(ره) و مراجع قم؛ شخصیتهایی مثل آیتالله گلپایگانی، آیتالله شریعتمداری، آیتالله نجفی و آیتالله مرعشی در منزل آیتالله شیخ مرتضی حائری، در قم شکل گرفت، حضرت امام خمینی(ره) به بزرگان حوزه علمیه قم فرمودند: این مسئله (انقلاب سفید شاه) با مسئله انجمنهای ایالتی و ولایتی کاملاً متفاوت است. در انجمنهای ایالتی و ولایتی بر حسب ظاهر با دولت روبهرو بودیم؛ ولی امروز با طرح این مسئله با شخص خود شاه روبهرو هستیم. درحالیکه شخص شاه به دلیل فشار آمریکا و اربابان خود بههیچوجه حاضر به عقبنشینی از این طرح نبود.
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیم کلانتری، استاد دانشگاه تهران، با بیان اینکه انقلاب اسلامی بر محور آگاهی مردم شکل گرفت، اظهار میدارد: «حضرت امام خمینی(ره) در جلد اول کتاب صحیفه امام(ره) صفحه ۱۳۳ و ۱۳۴ میفرمایند: «ما اگر بتوانیم در مقابل این دسیسه و توطئههای شاه، فقط مردم را بیدار و آگاه سازیم و نگذاریم که گول بخورند و تحتتأثیر برنامه فریبنده او قرار بگیرند، حتماً او را با شکست مواجه خواهیم ساخت و درمانده خواهیم کرد. ما که نمیخواهیم به جنگ توپ و تانک برویم که میگویید از ما ساخته نیست، چهکار میتوانیم بکنیم و مشت با درفش مناسبت ندارد؛ بزرگترین کاری که از ما ساخته است بیدار کردن و متوجه ساختن مردم است. آن وقت خواهید دید که دارای چه نیروی عظیمی خواهیم بود که زوالناپذیر است و توپ و تانک هم حریف آن نمیشود.»
وی میافزاید: «طبق اسناد ساواک، در آن زمان که حضرت امام (ره)، این بحث را مطرح کردند حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ شاگرد داشتند. زمانی که امکانات دستگاه چاپ و تکثیر نبود و امکان پیام رساندن به شهرهای مختلف وجود نداشت و خفقان ویژهای بر کشور حاکم بود، حضرت امام(ره) با همین لشکر حرکت را آغاز کردند. ایشان شبها تا صبح بیدار بودند و برای بزرگان و علمای شهرها نامه مینوشتند و همین شاگردان حضرت امام(ره) این نامهها را به سراسر کشور میبردند؛ لذا انقلاب اسلامی ایران که بزرگترین انقلاب مردمی جهان است، با «آگاهسازی مردم» و با هدف احیای آرمانهای بلند بشری، بهوقوع پیوست.
رئیس انجمن انقلاب اسلامی، میگوید: «مقام معظم رهبری فرمودند: جهاد تبیین واجب عینی و فوری است. این دقیقاً به زیرساخت انقلاب اسلامی و آگاهی تودههای مردمی برمیگردد، و پیروزی و استقرار انقلاب با همین رمز جلو رفته و ادامه راه هم به همین صورت است. یکی از وظایف اصلی ما اساتید حاضر در این نشست، «جهاد تبیین» است. درس انقلاب اسلامی، در میان همه دروس معارف اسلامی دانشگاهها، یکی از ابزارهای جهاد تبیین است. شخص جهادگر خود باید مسلح به سلاح آگاهی، و اطلاعاتش بهروز باشد.» وی خاطرنشان میکند: «تصور نکنیم جهاد تبیین یعنی اینکه جمعیت کثیری برای ایراد سخنرانی وجود داشته باشد. بلکه جهاد تبیین ممکن است برای یک نفر، حتی برای فرزند، برای همسر، همسایه، رفیق و دانشجو صورت گیرد. باید با ارتباط مستمر و با اظهار محبت و جلب اعتماد طرف مقابل، تبیینگری کنیم. از آنجا که جهاد تبیین واجب است، مطالعه و بهروز کردن اطلاعات و دانش که مقدمه جهاد تبیین است، هم واجب است تا زمینهای برای رشد و تعالی همه ما باشد.»
این استاد دانشگاه در پایان، به فتنه دیماه ۱۴۰۴ اشاره کرد و میگوید: «فتنه اخیر «کودتایِ ترکیبیِ فاشیسم داعشی و صهیونیسم بینالملل و لیبرال دموکراسی غرب علیه ایران» بود. این اتحاد بین این جریانات، در شرایط معمول در یک مصداق نمیگنجند و با هم یکجا جمع نمیشود. پیرامون این جنگ روانی که امروزه در جریان است و با هیاهو و سروصداهای بیجا و فریاد کشیدنهای استکبار برای شکستن روحیه ملت ایران به راه افتاده است، باید تبیین و روشنگری شود.»