آشنایی با کتاب تفسیر سوره حمد امـام خمینی(ره)

کتاب تفسیر سوره حمد، مجموعه‏اى از آثار گفتارى و نوشتارى امام خمینى(ره) درباره سوره «حمد» است. این مجموعه از گفتارها و نوشتارهای امام خمینی در سال 1375 شمسی در قالب کتاب تفسیر سوره حمد، در 275 صفحه از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی به زینت طبع آراسته شد. 
ساختار کتاب 
این تفسیر در چاپ‏هاى نخستین مختصر بود و تنها پنج جلسه از سخنرانى‌های امام خمینى(ره)را دربر می‌گرفت که از تلویزیون پخش شده بود(1)؛ ولى در چاپ‏هاى بعد، مجموعه کاملى از دیگر آثار امام نیز در این موضوع گردآورى و به همت مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى تصحیح و منتشر گردید. 
این کتاب از چهار بخش تشکیل شده است: 
1- تفسیر سوره حمد از کتاب «سرّ الصلاه»(2) که این بخش بسیار مختصر و ده صفحه است.(3) 
2- تفسیر سوره حمد از کتاب «آداب الصلاه» (4) که این بخش مشتمل بر هفتاد صفحه است.(5) 
3- درس تفسیر سوره حمد که صد صفحه از حجم تفسیر را دربر دارد. 
این بخش، ویراسته جلسات تفسیری امام خمینی است که در پنج جلسه سال 1358 شمسی از تلویزیون پخش شد؛ ولى به سبب بیمارى ایشان ادامه نیافت.(6) 
4- اشارات تفسیرى درباره سوره حمد که از سایر آثار امام از جمله صحیفه نور، شرح چهل حدیث، شرح دعاى سحر، شرح حدیث جنود عقل و جهل و طلب و اراده (7) گردآورى شده و مشتمل بر 60 صفحه است.(8) 
برخى از مطالب این بخش از آثار مکتوب امام خمینی به زبان عربى انتخاب شده و ترجمه فارسى این موارد را مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى انجام داده است.(9) 
روش‌شناسی تفسیر امام خمینی 
امام خمینى معتقد است مفسرى که روش صحیح تفسیرى در اختیار ندارد و اصول و قواعد تفسیر را فرانگرفته است، شایسته نیست در عرصه تفسیر گام نهد؛ زیرا چه بسا مصداق حدیث شریف «مَنْ‏ فَسَّرَ الْقُرْآنَ‏ بِرَأْیِهِ‏ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّار؛ هرکسی بدون آگاهی درباره قرآن اظهارنظر کند، جایگاهش را در آتش جهنم فراهم آورده است»(10) قرار گیرد.
 عناصر اصلى روش تفسیرى امام خمینی را می‌توان در سه مسئله خلاصه کرد: 
عنصر« تدبّر عقلى»؛ عنصر «شهود عرفانى»؛ عنصر «تفسیر روایى.»(11)
 امام خمینی از روش تفسیر اجتهادی جامع در تفسیر قرآن استفاده کرده است و از روش تفسیر به رأی پرهیز می‌کند. 
در میان گرایش‌های تفسیری به گرایش عرفانی، فلسفی، اخلاقی و اجتماعی توجه بیشتری نشان داده است؛ همان‌طور که در تفسیر خویش جهت‌گیری سیاسی، جهادی و تقریبی را نمایان کرده است و در اسلوب‌های تفسیری به تفسیر ترتیبی در تفسیر سوره حمد روی آورده و به طور پراکنده تفسیرهای موضوعی کوتاهی در ضمن مباحث بیان کرده‌اند.(12)
 گزیده‌ای از محتوای تفسیر 
در این بخش گزیده‏اى از برخی نکته‏هاى مهم کتاب را ذکر می‌کنیم و علاقه‌مندان را برای استفاده بیشتر به متن کتاب ارجاع می‌دهیم.
 الف) جامعیت سوره حمد: 
امام خمینی درباره جامعیت سوره «حمد» می‌نویسد: «همه معارف در سوره حمد وجود دارد، ولى باید شخص نکته‏سنجى باشد تا در آن تأمل کند و دریابد. 
اگر همین سوره حمد فهمیده شود، تمام مشکلات حل مى‏شود. ما که از قدرت‏ها مى‏ترسیم، براى آن است که خیال مى‏کنیم آنها قدرتى دارند. اگر انسان بداند که همه چیز از خداست و هر قدرتى از اوست، دیگر از هیچ قدرتى
 نمى‏ترسد.»(13)
ب) تفسیر «الحمدلله»: 
ایشان با اشاره به معنای گسترده «الحمدلله» که تمام اقسام حمد و تمام حیثیت حمد را از آنِ خدا می‌داند، تأکید می‌کند که اگر انسان باورش بر این باشد که همه حمدها برای خداست، تمام شرک‏ها از قلب انسان بیرون مى‏رود. همه پیامبران الهى براى این آمده‏اند که انسان را از چاه عمیق نفسانیت خارج کنند و جلوه حق را به او نشان دهند(14)؛ اگر کسى لطایف و حقایق جمله شریف «الحمدلله» را بدرستى درک نماید و حق تعالى را با آن ستایش کند، حق حمد را به‌قدرى که در طاقت انسان است، به‏جا آورده است؛ زیرا «الحمدلله»، جامع توحید نیز هست؛ چنان‌که رسول‌الله (ص) فرمود: «لا إله إلا الله» نصف میزان و «الحمدلله» نصف دیگر آن است. (15)
ج) تفسیر ایاک نعبد و ایاک نستعین: 
امام خمینی در تفسیر آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین» می‌گوید: «مجاهده کن که دل را به خدا بسپارى و جز او را مؤثر ندانى. نماز سرشار از توحید و معارف الهى است و همه مسلمانان متعبد هر شبانه‌روز چند بار نماز مى‏خوانند و «ایاک نعبد و ایاک نستعین» مى‏گویند و اعانت و استعانت را مخصوص خدا مى‏شمارند؛ ولى جز مؤمنان واقعى، دیگران از هرکسى استمداد مى‏کنند و استعانت مى‏جویند و در برابر هر قدرتمندى سر خم مى‏کنند و از قدرت حق غافلند. البته از فعالیت هرگز دست نکش و لکن همه چیز را از خدا بدان و هیچ‏کس را مستقل نشمار.»(16)
پی‌نوشت‌ها:
1. ر.ک: سید روح ‌الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ چ 7، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1381 ش، مقدمه ناشر، ص هفده.    2. نگارش کتاب سرّ الصلاه، در 19 خرداد 1318 شمسی پایان یافته است.   3. ر.ک: سید روح ‌الله موسوی خمینى؛ سرّ الصلاه؛ چ 6، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378 ش؛ ج 2، ص 117.    4. تألیف کتاب آداب الصلاه در 30 فروردین سال 1321 شمسی به پایان رسیده است.    5. ر.ک: سید روح ‌الله موسوی خمینى؛ آداب الصلاه؛ ص 381.   6. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ مقدمه ناشر، ص هیجده.    7. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ شرح چهل حدیث؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، ص 661؛ همو، شرح دعاء السحر؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، [بی تا]، ص 154؛ همو، شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، 1377 ش، ص 430؛ همو، الطلب و الاراده؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار، 1421 ق، ص 90.   8 و 9. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ مقدمه ناشر، ص 4.   10. ر.ک: محمد بن زین الدین ابن ابی جمهور؛ عوالی اللئالی؛ قم: [بی نا]، 1405 ق، ج‏ 4، ص 104.    11. زین العابدین عبدالسلام؛ منهج الامام الخمینى فى التفسیر؛ بیروت: دارالهادی، 1418 ق، صص 67 ـ 107.    12. ر.ک: محمدعلی رضایی اصفهانی؛روش‌شناسی تفسیری امام خمینی و جایگاه آن در بین روش های تفسیری فریقین؛ مجله طلوع، ش 18، تابستان 1385.    13. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ صص 200 ـ 201؛ همو، صحیفه امام؛ ج 19، صص 354 ـ 355.   14. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ صص 112 ـ 113.    15. همان؛ صص 32 ـ 35.   16. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینى؛ تفسیر سوره حمد؛ صص 232 ـ 233. «قَالَ رَسُولُ اللَّه: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ نِصْفُ‏ الْمِیزَانِ‏ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُه» (ر.ک: محمد بن محمد مفید؛ الأمالی؛ قم، المؤتمر، 1413 ق، ص 246؛ محمد بن حسن طوسى؛ الأمالی؛ قم: دارالکتب، 1414 ق، ص 19؛ محمد بن حسن حر عاملى؛ وسائل الشیعه؛ قم: مؤسسه آل البیت، 1409 ق، ج 7، ص 174 و ...)
مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی