عوامل حسرت‌زا در «یوم الحسره»

حسن مرندی

می‌گویند: گروهی با خضر(ع) وارد ظلمات می‌شوند تا از آب حیات بهره‌ای گیرند. این گروه هنگام بازگشت از ظلمات به نور، مواجه با چیزهایی می‌شوند که زیر پای آنها قرار دارد. 
از خضر(ع) می‌پرسند: این چه چیزی است؟ خضر می‌فرماید: چیزی است که بردارید و بر ندارید وقتی به نور رسیدید، حسرت خواهید خورد. 
برخی گفتند: نیاز است که از آن برداریم. گروهی گفتند: مقداری بر می‌داریم. گروه سوم گفتند: تا هر چه در توان است از آن بر می‌داریم. وقتی به نور وارد شدند، متوجه شدند که این همه‌، جواهرات گرانبهایی است که جز در ظلمات نیست. بنابراین، همگان حتی کسانی که در حد توان از آن برداشته و بردند، حسرت می‌خورند.
بی‌گمان اینکه خداوند در قرآن، روز قیامت را «یوم الحسره»(مریم، آیه 39) دانسته است، چیزی همانند این داستان است؛ زیرا همگان در آن روز حسرت خواهند خورد، خواه کافران بی‌چیز و خواه اصحاب یمین از ابرار و خواه مقربان سابقون؛ زیرا تمام دارایی‌هایی انسان در آخرت چیزی است که انسان از همین ظلمات دنیا به آخرت می‌برد؛ از همین رو از نظر قرآن، حسرت و افسوس در آخرت، یکی از مهم‌ترین مباحث  و موضوعات قرآنی است که لازم است بدان اهتمام ویژه‌ای مبذول شود؛ زیرا همگان در «یوم الحسره» افسوس و حسرت این را می‌خورند که چرا ره‌توشه آخرت را از دنیا با خود به آنجا نیاورده‌اند و یا به اندازه کافی نیاورده‌اند.
البته از نظر قرآن، حسرت و افسوسی که کافران، ظالمان، مجرمان، منافقان، گمراهان، گناهکاران، مترفان، تکذیب‌کنندگان و مانند آنان می‌خورند، حسرت و افسوسی جانکاه است؛ زیرا آنان دست خالی وارد صحنه قیامت شده‌اند و هیچ بهره‌ای از زندگی دنیوی برای آخرت نبرده و ره‌توشه‌ای نیاورده‌اند.
عوامل حسرت‌زا
مهم‌ترین عوامل حسرت‌زا عبارتند از: استهزای پیامبران(یس، آیه 30)، استهزای تعالیم وحیانی پیامبران(زمر، آیات 55 و 56)، اطاعت از رهبران باطل(بقره، آیات 166 و 167)، اعراض از قرآن(فرقان، آیات 27 تا 29)، اعراض از یاد و ذکر خدا(زخرف، آیات 36 و 38)،انجام اعمال ناشایست(بقره، آیه 167)، بخل و خساست(اسراء، آیه 29)، بی‌اعتنایی مؤمنان  به توطئه‌های تبلیغاتی منافقان(آل عمران، آیه 156)، بی‌تقوایی و راه نیافتن در زمره متقین(زمر، آیات 56 و 57)، ترک احسان و عدم راهیابی در زمره محسنین (زمر، آیات 56 و 58)، ترک انفاق به نیازمندان(قلم، آیات 17 تا 21؛ منافقون، آیه 10)، ترک عمل صالح(اعراف، آیات 50 و 53؛ مؤمنون، آیات 99 تا 100)، تضییع عمر و از دست دادن فرصت‌ها و اسباب دنیوی و کمالی(مؤمنون، آیات 99 و 100؛ بقره، آیات 166 و 167)، تکذیب پیامبر اسلام(حاقه، آیات 49 و 50)، دلبستگی به مال و فرزند(توبه، آیه 55)، دوستی با ظالمان به جای دوستی با پیامبران(فرقان، آیات 27 و 28)، زیاده‌روی در انفاق و خروج از دایره اعتدال(اسراء، آیه 29)، شرک به پروردگار(بقره، آیات 165 و 167؛ کهف، آیه 42)، طغیان(قلم، آیات 17 تا 31)، ظلم(مریم، آیات 38 و 39؛ انبیاء، آیات 13 و 14 و 46 و 97)، عمل نکردن به تعالیم قرآن(زمر، آیات 55 و 56)، غفلت از آخرت(مریم، آیه 39؛ فجر، آیات 23 و 24؛ انبیاء، آیه 97)، کفر(توبه، آیه 55؛ حجر، آیه 2؛ کهف، آیه 6)، کوتاهی در حق امامان معصوم(زمر، آیه 56؛ روایت تفسیری مجمع البیان، ج 7 و 8، ص 787) کوتاهی در طاعت و کسب رضای خدا(انعام، آیات 31 و 32)، گمراهی(زخرف، آیات 36 و 38)، مخالفت با پیامبر(ص) و ترک همراهی با ایشان(فرقان، آیه 27)، همنشینی با شیطان(زخرف، آیات 36 و 38) و مانند آنها.
بنابراین، عوامل گوناگونی موجب حسرت می‌شود، برخی از این عوامل می‌تواند در هر انسانی حتی مسلمان نیز خودنمایی کند؛ چنان‌که بی‌اعتنایی مؤمنان به توطئه‌های تبلیغاتی منافقان عامل حسرت‌زا است(آل عمران، آیه 156)، همچنین بی‌اعتنایی به معصومان از سوی امت مسلمان (زمر، آیه 56) از دیگر عوامل حسرت برای آنان است.
براساس روایات معصومان‌(ع) اصولا نوعی دنیاگرایی در انسان‌ها حتی مسلمانان خودنمایی می‌کند که عامل حسرت زا خواهد بود. البته بدتر از این افراد کسانی هستند که آخرت خویش را به دنیای دیگران می‌فروشند؛ چنان‌که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می‌فرماید: اِنَّ اَشَد الناس نَدامَهً یَومْ الْقیامهِ رَجُلٌ باعَ آخِرتَهُ بِدنیا غیره؛ پشیمان‌ترین افراد در روز قیامت کسی است که آخرت خود را به دنیای دیگری بفروشد.(کنزالعمال، ح 14936)
همچنین امام علی‌(ع) می‌فرماید: ایّها الناس اِن الدنیا حلوه خضره ... وستورث غداً اقواماً الندامه والحسره بِاقْبالهم علیها وتنافسهم فیها وحسدهم وبغیهم علی اهل الدّین؛‌ای انسان‌ها همانا دنیا خرّم و شیرین است ... لیکن برای گروه‌ها و اقوامی حسرت و پشیمانی باقی می‌گذارد به‌خاطر گرایش و روی آوردنشان به دنیا (دنیای مادی را هدف قرار دادند، نه وسیله برای آخرت و عبادت و عدالت و خدمت) و رقابت در آن و حسادت و ستمشان بر دینداران.(بحارالانوار، ج 32، ص 234)
از نگاه قرآن، انسان باید حلال طیب کسب کند و حلال طیب مصرف کند؛ بنابراین صرف مال در غیر راه و رضای خدا می‌تواند عامل حسرت باشد؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع) می‌فرماید: «اِنَّ اَعْظَم الحسرات یوم القیامه حسره رجلٍ کسب مالاً فی غیر طاعه اللَّه فورثه رجلاً فانفقه فی طاعه اللَّه سبحانه فدخل به الجنه ودخل الاوّل النار»؛ بزرگ‌ترین حسرت‌ها در روز رستاخیز، حسرت شخصی است که مالی را از راه حرام به دست آورده و آن را کسی به ارث گذاشته که در راه عبادت و اطاعت خدای سبحان صرف کرده و به سبب آن به بهشت رود و شخص اوّلی به خاطر همان مال به دوزخ وارد شود.(همان، ج 77، ص 12 و نهج‌البلاغه، حکمت 429)
بسیاری از مردم گرایش به عدالت داشته و درباره آن سخن می‌گویند، ولی خودشان اهل عدالت نیستند و چیزی می‌گویند که اهل عمل بدان نیستند و این‌گونه گرفتار حسرت می‌شوند؛ امام باقر(ع) می‌فرماید: «وَاِنَّ اَشَدْ الناس یَوْم القیامه حَسْرَهً مَنْ وَصَف عَدلاً وَاَتی جَوراً»؛ قطعاً شدیدترین حسرت و افسوس در روز قیامت برای کسی است که (در گفتار) توصیف عدل و عدالت کند لیکن به دیگران ظلم و ستم کند.(بحارالانوار، ج 77، ص 188)
چنان‌که گفته شد از نظر قرآن، غفلت از عوامل حسرت‌زا است.(مریم، آیه 39؛ فجر، آیات 23 و 24؛ انبیاء، آیه 97) در روایات معصومان‌(ع) نیز بر آن تاکید شده است؛ امیرمؤمنان‌(ع)می فرماید: «وَ مَنْ غفل وثَبَ علی ظَهرِه و حَسِبَ غَیَّهُ رُشْداً و غَرّتهُ الْامانیِ واَخَذَتْهُ الحَسرَهُ اذَا انقَضَی الاَمرُ وَانکَشَفَ عَنهُ الغِطاء»؛ و کسی که غفلت ورزد عقبگرد کرده و گمراهی‌اش را هدایت و رشد پندارد و آرزوها او را بفریبد و حسرت و افسوس او را فراگیرد آنگاه که عمرش به پایان رسد و پرده غفلت و جهل (به حقایق) کنار زده شود.(همان، ص 68، ح 383) اسلام می‌خواهد جامعه انسانی بر محور خدا و حق گرایی و الگوی همه ارزش‌ها (پیامبر) به دور از بیهودگی و تباهی و شرک و شیطان حرکت کند و به سعادت و کمال برسد.
انسان‌های گرفتار غفلت گرفتار آرزوهای طولانی می‌شوند و عمر خویش را صرف آن می‌کنند و اینچنین، فرصت‌ها را از دست می‌دهند؛ چنان‌که قرآن آن را نیز عامل حسرت زا دانسته است؛ امام علی‌(ع) می‌فرماید: «واعلموا عباد اللَّه اَنَّ الاَمَل یذهب العقل ویکذب الوعد ویحث علی الغفله ویُورثُ الْحَسْرَه فاکَذْبُوا الاَمل فَاِنّهُ غَرُور»؛ بندگان خدا آگاه باشید و بدانید که آرزوهای دراز عقل و اندیشه را می‌برد و وعده‌ها را به کذب کشانده، غفلت را تحریک و تشدید می‌کند و حسرت و افسوس (بی‌ثمر) را باقی گذارد‌، پس آرزوها را تکذیب کنید (از خود دور سازید) چرا که آرزوها‌،سخت فریبنده‌اند.(بحارالانوار، ج 77، ص 293 و ج 78، ص 35)
انسانی که فرصت‌های عمر خویش را تباه می‌کند و گرفتار بیکاری و بیهودگی در زندگی است، در قیامت گرفتار حسرت می‌شود؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع)می‌فرماید: «واعلم اَن الدنیا دار بلیهٍ لم یفرغ صاحبها قط فیها ساعه اِلاَّ کانَتْ فَرغْته علیه حسرهً یَوْم القیامه»؛ و بدان که دنیا سرای آزمایش و ابتلائات است، هر کس ساعتی در آن فراغت یابد و دست از کار بکشد، همین ساعت بیکاری و بیهودگی موجب حسرت و دریغ در قیامت خواهد شد.(نهج‌البلاغه، نامه 59 و بحار الانوار، ج 33، ص511)
از طرف دیگر می‌توان در دنیا حسرت را بر طرف کرد و عوامل حسرت زا را از میان برداشت اما در آخرت چنین امکانی نیست. بر اساس روایات بسیاری می‌توان عوامل حسرت‌زا را در دنیا با کارهایی تغییر داد و از حسرت نجات یافت؛ زیارت امام حسین‌(ع) از جمله این عوامل است؛ امام صادق‌(ع) می‌فرماید: من زار قبر الحسین فی کل جمعه غفر له البته ولم یخرج من الدنیا وفی نفسه حسره منها وکان مسکنه فی الجنه مع الحسین بن علی؛ هر کس مزار امام حسین علیه‌السلام را در هر جمعه زیارت کند گناهانش بخشیده شود و با حسرت از دنیا خارج نمی‌شود و محل سکونتش در بهشت کنار امام حسین‌(ع) خواهد بود.(بحار الانوار، ج 77، ص 96)
از دیگر عوامل حسرت‌زدا می‌توان به توبه بموقع است؛ امیرمؤمنان‌(ع) می‌فرماید: فَرَحِمَ اللَّهُ عَبْداً قَدَّم تَوْبتَه ... فَیا لَها حَسْره علی ذِی غَفْلَهٍ اَن یکون عُمْرُه عَلیه حُجّه واَن تُؤدیه اَیّامه اِلی شَقْوَهٍ؛ رحمت خدا بر بنده‌ای که توبه‌اش را مقدم دارد ...‌ ای حسرت و افسوس بر غافلی که عمرش دلیلی بر ضد او باشد و روزگارش او را به بدبختی و شقاوت بکشاند.(نهج‌البلاغه، خطبه 64 و بحار الانوار، ج 91، ص 337)
بر اساس روایات دعا بر عدم وقوع در حسرت بسیار مهم و اساسی است؛ زیرا خدا به سبب دعا به انسان توجه کرده و توفیق رهایی از حسرت را می‌دهد. در روایت است:  وکان علیٌ یستغفر سبعین مرّه فی کل سحر لیلهٍ یعقب رکعتی الفجر ... اللهم واستغفرک لکل ذنبٍ یعقب الحسره ویورث الندامه ویحبس الرزق ویرد الدعا ... ویکون فی القیامه حسرهً وندامه؛ حضرت علی‌(ع) در سحرگاه هر شب بعد نماز صبح (نافله یا واجب) هفتاد بار استغفار می‌کرد و می‌فرمود: ... خدایا طلب مغفرت می‌کنم از تو نسبت به هر گناهی که حسرت و افسوس به بار آورد و روزی را زندانی و دعا را برگرداند (و به اجابت نرساند) و ... و در رستاخیز موجب حسرت و ندامت شود.(بحار الانوار، ج 87، ص 330 و بلد الامین، ص 38 – 46)
همچنین امام زین العابدین(ع) چنین دعا می‌کرد: ولا تجعل عواقب اعمالی حسره یا ربّ؛ پروردگارا عاقبت اعمال مرا حسرت و افسوس قرار مده.(بحارالانوار، ج 87، ص 297)
امیرمؤمنان‌(ع) در جایی می‌فرماید: فاوجب لی من الجنه منزلاً یغبطنی به الاولون والاخرون لا حسره بعدها؛ خدایا منزل و مقامی را از بهشت برایم مقدّر فرما که اوّلین و آخرین (همگان) به آن غبطه می‌خورند و بعد از آن حسرت و افسوس برای من نباشد.(بحارالانوار، ج 94، ص 237)