ســلامتـی گنجینـه گمشـده انسـان در هیاهوی زنـدگی روزمـره
فائقه بزاز-بخش نخست
بهانههای شفاهی که سینهبهسینه نقل شدهاند برای بهتر بودن زندگی در قدیم، فراوان است. همه اعتراف میکنند خوش به حال روزگاران قدیم؛ زندگیها ساده بود و صمیمی، تنها سلامت و عافیت. این سندرم خوش به حال قدیمها حتی به کوچکترها هم تسری یافته تا با افسوس از گذشته صحبت کنند؛ از صمیمیتر بودن روابط اجتماعی، تفریحات سالم سرگرمکننده و حتی طعم بهتر نان.
حال صرفنظر از اینکه احساس خوشایند خاطرات زیستهای قدیمی درست است یا نادرست و اینکه تصور خانهای بزرگ با درختان سیب و به و نارنج و حوض بزرگی در وسط حیاطش حس خوبی به ما ایرانیها میدهد اگر بخواهیم از حق نگذریم، گذشته با تمام سختیهایش شیرین بوده است. شاید اینکه «سلامت جسم و روح» قدیمیها و اجداد و نیاکانمان موضوع مهم و غیرقابل تفکیک گذشته بوده است آن را برای ما حسرتبرانگیز کرده است.
بشر از آغاز تاکنون دگرگونیهای متفاوتی را از سر گذرانده تا به زندگی مدرن امروزی رسیده است. زندگی مردم در گذشته، با توجه به عدم دسترسی به تکنولوژیهای مدرن و پیشرفتهای امروزی، بسیار متفاوت و سادهتر بوده است. همین سادگی در کنار کوچک بودن جوامع انسانی روابط اجتماعی را تنگتر میکرده است.
اگرچه شرایط سخت و نبود امکانات سبب میشده بیماریها شیوع بیشتری داشته، امید به زندگی بسیار کمتر از امروز بوده است؛ اما انگار باز هم در مقایسه با امروز شیرینتر، خوشتر و سالمتر بوده است.
زندگی در قدیم و روزگاران نوین
شرایط ساده اقتصاد و معیشت که بیشتر بر پایه کشاورزی و دامپروری بوده است، زندگی اجتماعی عجین شده با ارزشها و اعتقادات سنتی، نقشمحوری خانواده، و رعایت ارزشهای خانوادگی سبب میشده تا با وجود محدودیت در دانش و پیشرفت زندگیها از بحرانهای کمتری برخوردار باشند.
اما زندگی مردم در دنیای امروز به واسطه پیشرفتهای چشمگیر تکنولوژی، تغییرات اجتماعی و فرهنگی، و تحولات اقتصادی، بسیار متفاوت از گذشته است. این تغییرات باعث شدهاند تا سبک زندگی، ارتباطات، و معیشت انسانها دستخوش تغییرات گستردهای شوند. زندگی نوین بر پایه فنآوریهای مدرن، تلفنهای هوشمند، رایانهها، اینترنت و شبکههای اجتماعی دسترسی به اطلاعات را آسانتر ساختهاند. شهرنشینی و جهانی شدن به معنی کمرنگ شدن مرزهای جغرافیایی و فرهنگی، سبکهای زندگی مختلف با یکدیگر درآمیخته است.
به همین دلیل با وجود ارتباطات گسترده در شبکههای اجتماعی، حس انزوا و تنهائی، فشارهای روانی تحتتأثیر رقابتها، انتظارات اجتماعی و مشکلات اقتصادی، باعث افزایش افسردگی و اضطراب شده است.
از طرفی اعتیاد به فناوری مشکلات روانی و اجتماعی زیادی را ایجاد کرده، نابرابری اجتماعی چالش بزرگی برای جوامع بشری است. فناوری و پیشرفت تغییرات آبوهوایی را رقم زده، گرمایش جهانی و تغییرات آبوهوایی، تهدیدی جدی برای حیات ساکنان کره زمین است.
نیاکان ما در حسرت آرزوها اما سلامت و سرحال
با وجود دستاوردهای فراوان علمی، تکنولوژیک و پزشکی اما تحقيقات نشان میدهد اجدادمان در مقايسه با ما از سلامت بيشتري برخوردار
بودند.
در اين مطلب به نقل از «Readers Digest» به این تفاوتها اشاره شده است:
فرآوردههای پروتئینی: اغلب ما بر اين عقیدهایم که بالا بودن مصرف گوشت باعث افزايش کلسترول و فشارخون میشود. درحالیکه ميزان مصرف گوشت اجدادمان بسيار زياد بوده است. البته نبايد فراموش کنيم که آنها در کنار مصرف زياد گوشت فعاليت بدني بيشتري نيز داشتهاند. پروتئين موجود در گوشت قرمز و ماهي مغز را تقويت میکند. براي بهدست آوردن غذا زحمت میکشیدند؛ برخلاف امروزه که کافي است سوار خودروي خود شويد و غذاي آماده تهيه کنيد، اجداد ما بايد غذاي خود را شکار میکردند. حضور یافتن در محيط باز باعث دريافت ويتامينهاي طبيعي مانند ويتامين E و D میشد و در نتيجه شيوه زندگي سالمي داشتند، حتي والدين ما نيز نسبت به خود ما وقت بيشتري را در خارج از منزل براي تهيه غذا صرف میکردند و در نتيجه نور طبيعي بيشتري دريافت میکردند.
سبزیها: درگذشته اگرچه گوشت ماده اصلي بهحساب میآمد؛ اما ميزان مصرف ميوه و سبزیها نيز زياد بود. گذشتگان ما برنامه غذايي متعادلي داشتند. در حال حاضر از ما خواسته میشود که از هر ۵ گروه مواد غذايي استفاده کنيم درحالیکه بيشتر اين مواد فرآوری شده است.
اين غذاها لزوماً براي بدن ما مضر نيست اما واقعيت اين است که به علت تکامل نيافتن دستگاه گوارش براي هضم و جذب اين نوع غذاها، هضم آن خيلي سخت است.
فراوانی شکر در غذاها: اين روزها در بيشتر غذاهايي که مصرف میکنیم شکر وجود دارد. گذشتگان تنها از شيريني میوهها استفاده میکردند درحالیکه ما نوشابه يا قهوه مصرف میکنیم.
داروهاي گياهي: اجداد ما از داروهاي گياهي براي درمان بيماري استفاده میکردند. آنان میدانستند که گياهان خاصيت درماني دارند.
مواد نگه دارنده: در واقع هيچ يک از ما هنگام خريد به مواد روي برچسبها دقت نمیکنیم. میوههایی که از سوپر يا میوهفروشی خريداري میکنیم بهطور ارگانيک کشت نمیشود؛ بلکه با مواد شيميايي پرورش مییابد. اجداد ما بدون نياز به مواد افزودني و شيميايي زندگي میکردند و تندرست بودند.
زندگی با ناراحتی و اضطراب کمتر: اجداد ما يک زندگي ساده بدون مشغله داشتند. زندگي ما بسيار پيچيده شده است و از آن شيوه زندگي ساده که مردم درگذشته داشتند دور شدهایم. براي بهدست آوردن يک زندگي بدون استرس، هر نوع ناراحتي و مشغله را از زندگي خود دور
کنيد.
زندگي و فناوري: اگرچه تصور میشود فناوریهای نوین نظیر تلفنهای همراه و ابزارهای هوشمند براي راحتی زندگي ماست، اما باعث ايجاد استرس و خستگي مفرط میشود.
مشکلات بشر در حوزه سلامت
مواد شیمیایی، آلودگی هوا، تغییرات اقلیمی و بلایای طبیعی، بیماریهایی با منشأ میکروبی، عدم دسترسی به مراقبتهای بهداشتی، مسائل زیرساختی، بحران آبوفاضلاب و مسائل جهانی زیستمحیطی سلامت بشر را تهدید میکنند.
آلودگی هوا یکی از بزرگترین مشکلات زیستمحیطی و سلامت عمومی است که هر سال باعث حدود 7 میلیون مرگ زودرس در سراسر جهان میشود.
سازمان جهانی بهداشت عواملی را که روی سلامت و حیات انسانها تأثیر میگذارند، دستهبندی کرده است. عواملی که هر کدام بهتنهائی تهدید بزرگی برای سلامت و جان انسان محسوب میشوند.
مردم سراسر جهان با تهدیدها و چالشهای متعددی در حوزه سلامت روبهرو هستند؛ از افزایش آمار چاقی گرفته تا دیابت، سرطان، آلودگی هوا، شیوع بیماریهای قابل پیشگیری با واکسیناسیون و حتی مقاومت دارویی.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال 2019 عواملی را که روی سلامت و حیات انسانها تاثیر میگذارند، دستهبندی و منتشر کرده است. عواملی که هر کدام به تنهائی تهدید بزرگی برای سلامت و جان انسان محسوب میشوند.
آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی
آلودگی هوا چهارمین علت مرگ زودرس در دنیا شناخته میشود. در ایران سالانه حدود
45 هزار نفر در کشور به دلایل منتسب به آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. طبق آمارها از هر 10 نفر، 9 نفر در ایران دچار آسیبهای ناشی از آلودگی هوا میشوند و یکی از این آسیبها بیماریهای تنفسی هستند. علاوه بر این، نتایج مطالعات نشان میدهد که قرار گرفتن مزمن و طولانیمدت در معرض ذرات آلاینده به خطر بروز بیماریهای قلبی و عروقی و تنفسی کمک میکند و بهطور خاص با فشارخون بالا مرتبط است.
منشأ بیش از 70 درصد موارد مرگ و میر در جهان، ابتلا به بیماریهای غیرمسری مانند دیابت، سرطان و ناراحتیهای قلبی عروقی است. بیش از 15 میلیون نفر از افرادی که به دلیل ابتلا به بیماری غیرمسری جان خود را از دست میدهند، بین 30 تا 69 سال سن دارند. رژیم غذایی نامناسب، کمتحرکی، آلودگی هوا، سیگار کشیدن و مصرف الکل 5 عامل مؤثر در افزایش میزان بیماریهای غیرمسری هستند.
بیماری آنفلوآنزا از سال ۱۹۱۸ تا اکنون از دغدغههای بشر است. این ویروس تنها طی یک سال؛ یعنی از 1918 تا 1919 یکسوم مردم جهان یعنی رقمی حدود ۵۰۰ میلیون نفر را درگیر کرد. متخصصان علوم پزشکی هشدار دادهاند که آنفلوآنزا عامل بیماریزایی است که به احتمال زیاد در آینده نزدیک باعث ایجاد یک بیماری همهگیرِ جدید خواهد شد. بسیاری از متخصصان دنیا احتمال میدهند که یک سویه از ویروس آنفلوآنزا، علت شیوع بعدی بیماریهای عفونی مرگبار در سطح جهان خواهد بود.
سازمان جهانی بهداشت تخمین میزند که یک میلیارد و 600 میلیون نفر از ساکنان کره زمین در مناطقی زندگی میکنند که مسائل سیاسی و اجتماعی و ضعف خدمات پزشکی، آنها را از خدمات اولیه و اساسی بهداشتی محروم کرده است. مناطق درگیر جنگ یا مناطقِ با سیستمهای مراقبتهای بهداشتی ضعیف، با خطرات بهداشتی بالاتری از کمبود زیرساختها و دسترسی به مراقبت مواجه هستند که میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد.
مقاومت بدن در برابر داروهای ضدمیکروبی، یکی از 10 خطر اصلی برای بهداشت ساکنان زمین محسوب میشود.
اهمیت این موضوع تا حدی است که شاخصهای ارزیابی میزان مقاومت ضد میکروبی در چارچوب اهداف توسعه پایدار گنجانده شده است. این مورد در حالی جزو تهدیدات سلامت و جان انسان شناخته شده که در ایران میزان مصرف آنتیبیوتیکها که یکی از دلایل مهم ایجاد مقاومت دارویی هستند، بالاتر از نرم جهانی است. طبق آمارها، حدود 40 در صد نسخههای پزشکی در کشور حاوی داروهای آنتیبیوتیک هستند.
ابولا (Ebola) یک بیماری ویروسی است که پس از وارد شدن به بدن، نوعی بیماری تبدار و خونریزیدهنده ایجاد میکند و در 50 تا 90 درصد بیماران دارای علامت به مرگ منجر میشود. اکثر افرادی که تاکنون ابتلای آنان به ابولا تأیید شده، اهل کشورهای آفریقایی بودهاند.
سازمان جهانی بهداشت میگوید؛ خدمات ناکافی در خصوص مراقبتهای بهداشتی اولیه در بسیاری از کشورها مانع از دسترسی مردم به مراقبتهای بهداشتی ضروری میشود و دستیابی به پوشش سلامت همگانی را دشوارتر میکند.
جهان با تهدیدها و چالشهای متعددی در حوزه سلامت روبهروست که شیوع بیماریهای قابل پیشگیری با واکسیناسیون، افزایش پاتوژنهای مقاوم به دارو، بالا رفتن نرخ چاقی و دیابت و تأثیرات آلودگی زیستمحیطی بر سلامت تنها بخشی از این چالشها هستند.