قـاتل خـاموش در کمینگاه غفلت از نواقص وسایل گرمایشی
امیرحسین بسطامی- بخش نخست
گازگرفتگی چیست؟ مسمومیت با گاز منوکسید کربن یا به عبارتی گازگرفتگی، زمانی اتفاق میافتد که میزان این گاز در جریان خون زیاد شود. زمانی که منوکسید کربن زیادی در هوا وجود داشته باشد، بدن اکسیژن موجود در گلبولهای قرمز خون خود را با منوکسید کربن جایگزین خواهد کرد. این فرآیند باعث آسیب شدید بافتی و حتی مرگ خواهد شد. منوکسید کربن پس از تنفس وارد جریان خون شده و با «هموگلوبین» (بخشی از گلبولهای قرمز خون که اکسیژن حمل میکند) ترکیب میشود و «کربوکسی هموگلوبین» ایجاد میکند و در این وضعیت خون دیگر قادر به حمل اکسیژن نیست و کمبود آن باعث از بین رفتن سلولها و بافت بدن میشود. مسمومیت با منوکسید کربن معمولاً ناشی از تنفس در سطوح بالا از منوکسید کربن است. نشانهها غالباً بهصورت «شبیه به آنفلوانزا» توصیف میشوند و معمولاً شامل سردرد، سرگیجه، ضعف، تهوع، درد قفسه سینه و گیجی هستند قرارگیری در معرض مقادیر زیاد میتواند منجر به از دست دادن هوشیاری، آریتمی قلب، صرع یا مرگ شود. ظهور کلاسیک «پوست گیلاسی رنگ» به ندرت دیده میشود. عوارض طولانیمدت ممکن است شامل خستگی مزمن، مشکلات حافظه و اختلالات حرکتی باشد. مسمومیت با منوکسید کربن ممکن است موجب احساس خوابآلودگی در فرد شود.
منوکسید کربن گازی بیرنگ، بیبو، و بیمزه است که اغلب به عنوان «قاتل خاموش» شناخته میشود، زیرا این ویژگیها تشخیص آن را دشوار میسازند. منوکسید کربن بهواسطه سوختن گاز، چوب، پروپان، زغال چوب یا دیگر انواع سوخت از طریق پیشرانههای احتراقی، لوازم خانگی یا سیستمهای گرمایشی تولید میشود. در شرایطی که این منابع بهطور معمول یک نگرانی محسوب نمیشوند، اما اگر خودرو در فضائی بسته در حال کار باشد، یا سیستم گرمایشی دچار نقص بوده یا از آن بهدرستی استفاده نشود، میزان منوکسید کربن میتواند به سطوح سمی و خطرناک افزایش یابد، که مسمویت فرد یا افرادی که در آن نزدیکی قرار دارند را به همراه دارد.
هنگامی که بدن بیش از اندازه منوکسید کربن تنفس کند، این گاز در خون جایگزین اکسیژن میشود. بدون اکسیژن، سلولها در سراسر بدن میمیرند، و فعالیت اندامها متوقف میشود. هر ساله هزاران نفر در سراسر جهان جان خون را بهواسطه تنفس گاز منوکسید کربن از دست میدهند، از اینرو آشنایی با نشانهها و علائم اولیه مسمومیت با این گاز و دریافت کمک پزشکی اهمیت دارد. این گاز در اثر سوختن ناقص سوختهای فسیلی مانند نفت، گاز، بنزین، گازوئیل و زغال چوب حاصل میشود و چون گازی بیرنگ، بیبو، بیمزه و غیرمحرک است مسمومیت با آن بهسادگی رخ میدهد. میل ترکیبی منوکسید کربن با هموگلوبین بسیار بیشتر از اکسیژن بوده و در خون با هموگلوبین ترکیب پایداری تشکیل میدهد به تدریج با بالا رفتن میزان منوکسید کربن در خون، میزان هموگلوبین آزاد و در دسترس برای انتقال اکسیژن کاهش یافته و در نتیجه اکسیژنرسانی به بافتهای بدن از جمله مغز را کاهش میدهد و سبب بروز مسمومیت شده و سیستم عصبی دچار اختلال میگردد و قدرت هرگونه اقدامی از فرد مسموم سلب میشود. هموگلوبین که بخشی از سلولهای قرمز خون و حامل اکسیژن به بافتهای بدن است با منوکسید کربن (CO) بسیار سریعتر از اکسیژن ممزوج شده و بنابراین هیچ مکانی برای حمل اکسیژن توسط هموگلوبین باقی نمیماند.
همه ساله با آغاز فصل سرما و استفاده مردم از وسایل گرمکننده و بعضا غیر استاندارد آمار مرگ و میر بهخاطر نشت منوکسید کربن بالا میرود. از اینرو باید بشدت مراقب این دستگاهها باشیم. این گاز که از احتراق ناقص حاصل میشود به شدت مضر و کشنده است.
نشانههای مسمومیت با منوکسید کربن
کارکرد نامناسب لولهبخاری یا آبگرم کن برای خارجسازی دود، استفاده از وسایل گازسوز و گرمایشی بدون دودکش، بدکار کردن شومینه، استفاده از وسایل خوراکپزی جهت گرمایش، روشن بودن طولانی روشنایی گازی در فضای بسته، روشن بودن خودرو در پارکینگ یا فضای بسته، سوختن ناقص زغال در منقل کرسی و... از علل گازگرفتگی در منازل گزارش شدهاند.
در ماههای سرد سال به علت بسته بودن پنجرهها و دریچهها، احتمال گازگرفتگی افزایش مییابد، هرچند در تابستان هم بهویژه در فضاهای بسته، این احتمال وجود دارد.
شایعترین نشانه هشداردهنده اولیه مسمومیت خفیف با منوکسید کربن یک نوع سردرد تنشی است. افرادی که مسمومیت با منوکسید کربن را تجربه کردهاند، آن را بهعنوان سردردی مداوم که در قسمت جلو سر احساس میشود و دردی مبهم را ایجاد میکند، توصیف میکنند. سردردها بهراحتی نادیده گرفته میشوند، از اینرو هنگام مواجهه مداوم با آنها در یک محیط ثابت مانند خانه، محل کار، یا خودرو بهتر است این شرایط جدی گرفته شود. ممکن است با تغییر مکانی که نشت منوکسید کربن در آن رخ داده است، احساس سردرد نیز بهسرعت از بین برود.
با جایگزینی منوکسید کربن به جای اکسیژن در خون که مرگ سلولها را به همراه دارد، ضعف عضلانی میتواند شکل بگیرد. این شرایط ممکن است انجام فعالیتهای روزانه مانند پیادهروی را چالشبرانگیزتر نماید. سرگیجه یکی دیگر از نشانههای هشداردهنده اولیه مسمومیت با منوکسید کربن است. در موارد شدید، اگر منوکسید کربن به میزان کافی تنفس شده باشد ممکن است به از دست دادن هوشیاری، از جمله غشکردن منجر شود.
میثم جهانداری، پزشک عمومی توضیح میدهد: «نشانههای اولیه مسمومیت خفیف با گاز منوکسید کربن اغلب شبیه به علائم مرتبط با آنفلوانزا، مانند حالت تهوع، استفراغ و خستگی، به نظر میرسند.
بر خلاف آنفلوانزا، مسمومیت با منوکسید کربن موجب دمای بالای بدن (تب) نمیشود. اگر چند نفر در خانه این نشانهها را تجربه میکنند یا با نشانههای دیگر که در این مطلب به آنها اشاره شده مواجه هستند، این میتواند افزایش نگرانیها را موجب شود. با تجمع منوکسید کربن در خون، نشانههایی ممکن است به طور قابلتوجهی تشدید شوند. تنگی نفس یا تنفس سریع یکی از این نشانگرها است.
اگر چند نفر با این نشانه مواجه شدهاند باید توجه ویژهای به آن داشته باشید. به همراه تنگی نفس، فردی با مسمومیت منوکسید کربن ممکن است احساس فشار یا درد در ناحیه سینه را تجربه کند. این درد در ناحیه سینه ممکن است با تندتپشی، تعداد بیش از 100 تپش قلب در دقیقه، همراه باشد.»
وی در ادامه میافزاید: «توانایی فرد برای تفکر روشن ممکن است تحتتأثیر تجمع منوکسید کربن در خون قرار بگیرد که به سردرگمی، اختلال در قضاوت، مشکلات حافظه و در برخی موارد، توهم منجر میشود. همچنین، مسمومیت با منوکسید کربن ممکن است موجب احساس خوابآلودگی در فرد شود. افراد اغلب این نشانه را بهعنوان عاملی نگرانکننده در نظر نمیگیرند که موجب به خواب رفتن و تداوم تنفس منوکسید کربن تا زمان تشدید مسمومیت یا مرگ منجر میشود. مغز تحتتأثیر کمبود اکسیژن قرار میگیرد و تاری دید یکی دیگر از نشانههایی است که باید در زمینه مسمومیت با گاز منوکسید کربن مورد توجه قرار داد.
این نشانه کمتر شایع است و به طور معمول تنها در موارد شدید با تجمع منوکسید کربن در خون شکل میگیرد. در صورت تجربه مشکلات بینایی بهویژه همراه با دیگر نشانههایی که در این فهرست به آنها اشاره شده است، دریافت کمک پزشکی باید در اولویت قرار بگیرد.
در موارد شدید، مسمومیت با منوکسید کربن ممکن است موجب تشنج شود که بهعنوان یک انفجار غیرقابل کنترل فعالیتهای الکتریکی در مغز که اسپاسمهای عضلانی را به همراه دارد، تعریف شده است. ازآنجاییکه تشنجها بهطور معمول در شرایط نزدیک به مرگ رخ میدهند، کمک پزشکی باید بهسرعت در اختیار فرد قرار بگیرد، اما متأسفانه ممکن است مسمومیت از مرز نقطه احیا عبور کرده باشد.»
هشدار اورژانس
محسن لعل حسنزاده، رئیس آموزش همگانی اورژانس کشور هشدار میدهد: «وسایل گرمایشی فسیلی بدون بازدید و تهویه مناسب میتوانند باعث مسمومیت با گاز بیرنگ و بیبو منوکسید کربن و حتی مرگ شوند.»
رئیس آموزش همگانی سازمان اورژانس کشور در ادامه میگوید: «هرساله در فصل سرما شاهد مسمومیتهایی شدید ناشی از این گاز هستیم که متأسفانه تعدادی از آنها منجر به فوت میشوند.»
وی با اشاره به اهمیت پیشگیری تأکید دارد: «با شیوع سردی هوا هنوز فرصت داریم تا قبل از راهاندازی وسایل گرمایشی نسبت به بازدید لولهها، مسیر دودکشها، استاندارد بودن و عملکرد صحیح تجهیزات اقدام کنیم. مسیر دودکش بهویژه اهمیت دارد، ممکن است محل لانه پرندگان یا انسداد دیگری داشته باشد و منجر به نشت گاز منوکسید کربن شود. حتی جابهجایی اتصالات بر اثر باد یا عوامل دیگر میتواند خطرناک باشد.»
زمان مراجعه به پزشک در گازگرفتگی
علائم هشداردهنده مسمومیت با منوکسید کربن میتواند بسیار مبهم باشد و برای درک آنها باید بسیار مراقب باشید، اما این عارضه میتواند تهدیدکننده زندگی باشد. اگر هر یک از علائم بالا را داشتید، حتماً ابتدا در و پنجرهها را باز کنید و سپس نزد پزشک بروید. در صورتی که هر یک از علائم مسمومیت با منوکسید کربن را تجربه کردید، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید. این علائم شامل سردرد شدید، سرگیجه، تهوع، تنگی نفس، و بیهوشی هستند. همچنین، در موارد زیر نیز باید به پزشک مراجعه کنید:
عدم بهبود وضعیت: اگر پس از انتقال به هوای تازه، علائم شما بهبود نیافت، نیاز به درمان پزشکی دارید.
قرارگیری در معرض گاز: اگر در یک محیط بسته و غیر دسترس، مدت طولانی در معرض گاز منوکسید کربن بودید، حتی اگر علائمی ندارید، باید به پزشک مراجعه کنید.
تاریخچه بیماریهای زمینهای: افرادی که دارای بیماریهای تنفسی یا قلبی هستند، باید بهمحض مواجهه با خطر، فوراً به پزشک مراجعه کنند.
آرزو اکبری، کارشناس فوریتهای پزشکی در مورد علائم مسمومیت با گاز منوکسید کربن میگوید: «سردرد، سرگیجه، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری و اغما از نشانههای این نوع مسمومیت است که سریعاً باید فرد را پس از انجام اقدامات اورژانسی را به بیمارستان برد.»
وی در پاسخ به اینکه در هنگام مشاهده مسمومیت با گاز منوکسید کربن چه اقداماتی را باید انجام داد؟ میگوید: «از نشانههای مسمومیت با گاز منوکسید کربن میتوان به سردرد، سرگیجه، استفراغ، کاهش سطح هوشیاری و نهایتاً اغما و مرگ است» وی ادامه میدهد: «اولین و مهمترین اقدام برای نجات فردی که دچار مسمومیت با منوکسید کربن و سایر انواع گازگرفتگی شده، رساندن اکسیژن و هوای تازه به فرد است؛ به همین دلیل بهمحض مشاهده فردی که دچار گازگرفتگی شده، باید پنجرهها را باز کرد تا هوای تازه سریعاً وارد اتاق شود و در صورت امکان، فرد گاز گرفته را به پنجره
نزدیک کرد.»
این کارشناس مرکز مدیریت حوادث و فوریتهای پزشکی کشور توضیح میدهد: «سپس منبع نشت گاز را باید شناسایی و قطع کرد و سریعاً با اورژانس 115 تماس گرفته شود و در این شرایط، به زنان باردار، کودکان و سالمندان زودتر از سایر افراد آسیبدیده کمک شود.»
اکبری میافزاید: «بلافاصله دستمالی مرطوب جلوی دهان و بینی باید گرفته شود تا اطرافیانی که وضعیت بهتری دارند دچار گازگرفتگی نشوند و تا رسیدن اورژانس، هیچ خوراکی یا نوشیدنی به فرد گاز گرفته داده نشود؛ چون به دلیل حالت تهوع احتمال خفگی بیشتر میشود.»
وی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «مکش نامناسب یا عدم مکش لولههای بخاری گازی یا نفتی، سوختن ناقص نفت بخاری، بد کار کردن شومینه گازی یا سوختن ناقص شومینههایی که سوخت آنها چوب است، سوختن ناقص زغال در منقلهایی که برای کرسی استفاده میشود، بد کار کردن اجاق خوراکپزی، سوختن ناقص یا نامناسب آبگرمکن ژنراتورهای خانگی و درجا کار کردن خودرو در پارکینگ دربسته، از دلایل عمده مسمومیت با گاز منوکسید کربن است.»
کارشناس مرکز مدیریت حوادث و فوریتهای پزشکی کشور برای پیشگیری از مسمومیت با گاز منوکسید کربن در پایان صحبتهایش تأکید دارد: «استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد، اطمینان از مکش کامل و مناسب لولههای بخاری، بازبینی صحت کار وسایل گرمایشی و باز بودن مسیر دودکش ضروری است.»
وی تصریح میکند: «همچنین از وسایل گازسوز و گرمایشی بدون دودکش نباید استفاده کرد. دودکش بخاری هرچه کوتاهتر و مستقیم باشد، بهتر است و دودکشهای بالای پشتبام باید دارای کلاهک مخصوص باشند و حداقل 75 سانتیمتر از سطح پشتبام بالاتر باشند.
اکبری گفت: در فصل سرما همه روزنههای جریان هوا را در منزل یا محیط کار مسدود نکنید. از نصب آبگرمکن در حمام خودداری شود. اتومبیل را در پارکینگ دربسته به مدت طولانی روشن نگه ندارید و نحوه استفاده از وسایل گرمازا را بر اساس اقتضای سن فرزندان، به آنها بیاموزید.»