بررسی علل تاریخی و اجرائی قطعی برق
بخش نخست-حسن رضایی
خاموشیهای گاهوبیگاه برق، این روزها به جزئی از زندگی ما بدل شده است. وزیر نیرو چندی پیش گفته بود خواهرزادهاش از او میپرسد که «دایی، برق وقتی میرود، کجا میرود؟!» اینکه جناب وزیر به این سؤال چه پاسخی داده، چندان مهم نیست. این سؤال اما حتماً مهم است که بدانیم برق چرا میرود؟! و در مرحله بعدی، اینکه راهکار حل این مشکل چیست؟ در گزارش پیشرو سعی خواهیم کرد به این سؤالات حتیالامکان پاسخی مستدل بدهیم. با ما همراه شوید! در پاسخ به این سؤال که چرا برق میرود؛ اما دو پاسخ متفاوت وجود دارد. اول اینکه؛ برق، سبزی شاهی نیست که امروز بکاری، فردا سبز شود! تأمین زیرساخت تولید برق، یک پروسه طولانی و زمانبر است که باید پیشازاین، برای آن فکر میشده است و واقعش را بخواهید ما برایش فکر هم کردهایم؛ مثلاً در متن برنامههای پنجم و ششم توسعه، با هدف افزایش درآمدهای ارزی و توسعه اقتصادی، بر افزایش صادرات برق و کاهش وابستگی به فروش نفت خام تأکید شده است. به صورتی که قرار بوده با اجرای موفقیتآمیز برنامه ششم توسعه در بخش صادرات برق، ایران بتواند به یک صادرکننده بزرگ برق در منطقه تبدیل شود.
از سویی دیگر؛ تجربیات جهانی و کارشناسی میگوید که پاکترین، ارزانترین و پایدارترین روش تولید برق، برق هستهای است. اسفندماه سال 1401، سیدحمیدرضا صالحی، دبیر فدراسیون صادرات انرژی و نایبرئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی تهران در همین زمینه گفته است: «پاکترین و اقتصادیترین نوع برق تولیدی، برق هستهای است که ایران مهارت مطلوبی در این بخش دارد.»
در تاریخ ۲۰ ژانویه سال 2022 و در جریان هجدهمین نشست سالانه وضعیت انرژی ایالات متحده که توسط انجمن انرژی این کشور برگزار میشود، ماریا کورسنیک، رئیس وقت انجمن انرژی هستهای آمریکا میگوید: «انرژی هستهای قابل اعتمادترین و مقیاسپذیرترین منبع انرژی بدون کربن در اختیار این کشور است و سرمایهگذاران و مصرفکنندگان از نظر سیاست و تعهدات صنعتی بر نقش اساسی انرژی هستهای متفقالقولاند.» این گزارش میافزاید انرژی هستهای پاکترین و قابل اطمینانترین منبع انرژی آمریکا محسوب میشود و اختصاص بودجه برای احیای رآکتورهای قدیمی و ساخت نیروگاههای هستهای جدید، جزو اقداماتی است که دولتمردان آمریکا قصد انجام آن را دارند.
آفت دولت روحانی بر برق ایرانیها!
اینها اما برای ما حرف جدیدی نبود، چرا که رهبری فرزانه انقلاب حدود 20 سال پیش از این، بر اهمیت مسئله برق هستهای برای آینده کشور تاکید کرده بودند. مثلا ایشان سال 86 در جریان دیدار با جمعی از دانشجویان کشور در همین زمینه میفرمایند: «ما برای بیست سال دیگر حداقل باید بیست هزار مگاوات برق از انرژی هستهای به دست بیاوریم. برآوردی که برای مصرف انرژی در کشور و تولید برقِ مورد نیاز کردهاند، حداقل بیست هزار مگاوات باید از طریق انرژی هستهای باشد؛ و الا ما باید برق را از دیگران گدائی کنیم؛ یا اگر نتوانستیم گدائی کنیم، یا ننگمان آمد، یا به ما ندادند، از خیر چیزهائی که با نیروی برق میچرخد، باید بگذریم؛ از کارخانه، از تولید، از بسیاری از ابزارهای پیشرفت. خب، ما کِی شروع کنیم تا بتوانیم بیست هزار مگاوات را بیست سال دیگر به دست بیاوریم؟ الان اگر دیر هم نشده باشد، قطعاً زود نیست. ممکن است دیر هم شده باشد.» ایشان مجددا سال 99 در همین زمینه میفرمایند: «عدهای میپرسند انرژی هستهای به چه درد میخورد؟ در حالیکه ما امروز نیاز قطعی به ۲۰ تا ۳۰ هزار مگاوات برق هستهای داریم.»
خبر بد اما برای ایران ما این بود که در هشت سال از ده سال زمان اجرای برنامههای پنجم و ششم توسعه، دولت حسن روحانی بر سرکار بود! دولتی که برای خوشایند آمریکای وحشی و دولتهای جنایتکار غربی، نهتنها دست به تحدید همهجانبه صنعت هستهای زد که اعتقادی به نیروگاهسازی در زمینههای غیرهستهای هم نداشت. مثلاً بهمنماه سال 1396، رضا اردکانیان، وزیر نیروی دولت وقت در همین زمینه گفته بود: «زیر بار مافیای نیروگاه سازی نخواهم رفت! منطقی نیست برای ۲۰۰ ساعت زمان پیک مصرف در طول سال چند هزار میلیارد تومان برای هزاران مگاوات اضافه تولید سرمایهگذاری کنیم. اینکه صرفاً نیروگاه بسازیم تا جوابگوی 200 ساعت مصرف برق باشیم توجیه اقتصادی و اجتماعی ندارد و مسیر پایداری نیست!» به گفته برخی کارشناسان، اجرای غیرقانونی و چراغ خاموش معاهده پاریس از سوی دولت روحانی برای خوشایند غربیها، یکی از اصلیترین دلایل ترک فعل دولت روحانی در زمینه نیروگاهسازی و حرکت برخلاف برنامهها و اسناد بالادستی کشور در این حوزه بود. هرچه بود، ما طی هشت سال دولت روحانی، چنانکه باید نیروگاه نساختیم.
بیبرنامگی در زمینه مدیریت برق
نتیجه این بود که در دولت روحانی، کشور کمترین توسعه ظرفیت نیروگاهی از بعد جنگ تحمیلی را تجربه کرد. چنانکه بررسی آمارها نشان میدهد دولت احمدینژاد طی ۸ سال سکانداری خود توانسته است ظرفیت شبکه نیروگاهی کشور را ۶۸ درصد توسعه دهد و در جایگاه اول توسعه قرار بگیرد. دولت خاتمی با توسعه ۶۰.۴ درصدی در جایگاه دوم و دولت هاشمی رفسنجانی با توسعه ۵۵.۲ درصدی در جایگاه سوم قرار گرفته است. دولت روحانی اما در دوره هشتساله مسئولیت خود که طبق برنامه پنجم و ششم موظف به توسعه حداکثری ظرفیت نیروگاهی و تبدیل ایران به صادرکننده اصلی برق در منطقه بود، شبکه نیروگاهی کشور را تنها
۲۳ درصد توسعه داد. اگر یادتان باشد؛ اما در ابتدای گزارش گفتیم که سوار «چرا برق میرود؟»، دو پاسخ دارد. پاسخ اول که به سرانجام رسید؛ اما پاسخ دوم به این سؤال را شهید رئیسی و دولت او دادهاند! پاسخی روشن که نیاز به شرح چندانی ندارد. دولت شهید رئیسی هم طبعاً همین خرابکاریهای دولت حسن روحانی را به ارث برده بود، ولی آن زمان مردم کمتر قطعی برق را حس میکردند. این یعنی آنکه فرق میکند چه کسی رئیسجمهور باشد و نوع مدیریت هم به طور واضحی در وضعیت وصل و قطعی برق مردم اثر دارد.
یک کارشناس مسائل سیاسی در همین زمینه به گزارشگر کیهان میگوید: «ما در مقطع دولت شهید رئیسی تقریباً قطع برق خانگی نداشتیم؛ ولی الان در بهار هم قطعی برق داریم. قطعی گاز هم که جدا. اینکه روی به تعطیلی کشور بیاوریم، همانطور که آقای پزشکیان گفتند، پاک کردن صورتمسئله است. ولی واقعیت این است که دولت راهحل درستی هم برای حل مسئله ندارد. شما اگر به سخنان مسئولان مستقیم این مسئله در دولت مراجعه کنید میبینید که شخص وزیر نیرو و آقای رئیسجمهور در سال گذشته وعده دادهاند که امسال قطعی برق و گاز نخواهیم داشت. خب ما هنوز به اوج زمان مصرف گاز که نرسیدهایم تا درستی و نادرستی آن وعده مشخص شود؛ ولی در حوزه برق میبینیم که هر روز که میگذرد خاموشیهای بیشتر و گستردهتری اعمال میشود و بعضاً بیبرنامه هم هست. درحالیکه وعده داده شده بود که قطعیهای برق با برنامه باشد. یا گفته شده بود قطعی برق بیش از دو ساعت نخواهد بود؛ ولی در جاهایی بیش از این قطع میشود و این باعث عصبانیت مردم و سردرگمی آنها میشود. اینها طبعاً برنامهریزی بلندمدت نمیخواهد که بگوییم تقصیر دولت قبل بود، اینها ضعف برنامهریزی و اجرا است که باید مرتفع شود.»
رکوردزنی تولید و صادرات صنایع انرژی
در دولت شهید رئیسی
این کارشناس مسائل سیاسی میافزاید: «یک مغالطهای هم صورت میگیرد که میگویند در دولت شهید رئیسی اگر قطعی برق خانگی نداشتیم، در عوض برق صنایع قطع میشد. خب شما میدانید که در دولت شهید رئیسی ما در تولید و صادرات رکورد زدیم. اینکه نمیشود شما در تولید و صادرات صنایع انرژیبر رکوردشکنی کنید و همزمان، تأمین برق این صنایع هم با مشکل بیشتری مواجه باشد. طبق آمارهای رسمی، از افزایش تولید در برخی صنایع کلیدی مانند فولاد، پتروشیمی، سیمان، خودرو و.... در کنار کاهش نرخ بیکاری در بخش صنعت و همچنین افزایش صادرات محصولات صنعتی بهعنوان مهمترین عملکرد صنعتی دولت شهید رئیسی یاد میشود. خب اینها چطور با وجود قطعی برق صنایع انجام شده است؟ بله، قطعی برق در بخش صنعت بوده؛ ولی مدیریت شده بوده است. متأسفانه دولت فعلی ظاهراً همین را هم بهدرستی انجام نمیدهد و اگر شما این روزها به اخباری که از فعالان بخش صنعت مخابره میشود مراجعه کنید، میبینید که همه از کاهش تولید و زیان ناشی از آن بر اثر قطعی برق بیبرنامه بخش صنعت حرف میزنند. حتی شخص وزیر صنعت دولت یک مصاحبه میکند و از بیبرنامگی وزیر نیرو در این زمینه و عمل نکردن وزارت نیرو به تفاهمات فیمابین گلایه دارد. پسکار نشد ندارد؛ ولی این دولت متأسفانه در این زمینه، کمکاری و بیمسئولیتی دارد.»
علیاکبر محرابیان، وزیر نیروی دولت سیزدهم اخیراً در زمینه فرآیند مدیریت برق در دولت شهید رئیسی گفته است: «قبل از تابستان ۱۴۰۰ شاهد خاموشیهای گسترده در سطح کشور بودیم و حتی سه نوبت در روز برق منازل مردم قطع میشد و در این شرایط کار دولت سیزدهم شروع شد. فراتر از حل مسئله برق، با تأکیدات و پیگیریهای شهید رئیسی از همان روزهای اول دولت سیزدهم برنامه جامعی برای حل مسئله برق تهیه کردیم. برای حل مشکلات برق، با تأکید شهید رئیسی سه محور در دستور کار قرار گرفت: استفاده بهینه از ظرفیت نیروگاهها، توسعه نیروگاههای حرارتی و تجدیدپذیر، و مدیریت مصرف برق با فناوریهای نوین. بعضاً نیروگاههایی داشتیم که سالها بود از مدار تولید خارج شده بود و نیازمند تعمیرات و بازسازی داشتند که این کار را انجام دادیم و این نیروگاهها در دولت سیزدهم به مدار تولید بازگشت. در حوزه توسعه نیروگاههای حرارتی و تجدیدپذیر برنامه جامعی تدوین و اجرا کردیم. همچنین با فناوریهای نوین، توزیع برق را بهگونهای انجام دادیم که حداکثر استفاده از بار نیروگاهها را بردیم. مثل توزیع ترافیک در ساعات مختلف روز، چنین عملیاتی در موضوع برق انجام دادیم. همچنین در بخش نیروگاههای تجدیدپذیر، صرفه اقتصادی طرحها از طریق راهاندازی بورس سبز و توسعه طرحهای تجدیدپذیر در دستور کار قرار گرفت.»
لازم به ذکر است دولت شهید رئیسی در همان سال نخست خدمت خود، رکورد افزایش توسعه ظرفیت نیروگاهی کشور در یک سال را هم که پیشازاین در اختیار دولت احمدینژاد بود شکست و باتوجهبه رکورد ۴۹۳۵ مگاواتی تولید برق در سال، ۱۳۸۹ افزایش ۶ هزار مگاواتی تولید برق در یک سال نخست در دولت سیزدهم رکورد ساخت نیروگاه در یک سال را تغییر داد. علاوهبر این، مقایسه آمار ساخت نیروگاه طی یک سال ابتدائی دولت سیزدهم با کل عملکرد دولت یازدهم و دوازدهم بیانگر آن است که تنها در یک سال دولت سیزدهم معادل ۸۰ درصد کل دولت دوازدهم و ۷۰ درصد کل دولت یازدهم ظرفیت تولید برق افزایش یافته است. در بخشهای بعدی گزارش به سؤال دوم ابتدای این مطلب خواهیم پرداخت که اکنون راهکار حل مشکل برق چیست و کدام راهها به بیراهه میرود؟