امداد از مدیریت کارآمد آب و برخاستن از کابوس بیآبی
گالیا توانگر-بخش نخست
طبق دادهها، استانهای جنوبی مانند خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان با ۵۰ تا ۸۰ درصد کاهش بارندگی مواجه بودهاند. استانهایی مانند تهران، اصفهان، فارس، یزد، خراسانها، البرز، کرمان، قم و مرکزی نیز بین ۳۰ تا ۵۰ درصد افت بارش را تجربه کردهاند. تنها استانهایی مانند گیلان و زنجان شرایط نسبتاً نرمالی دارند.
ایران در پنجمین سال خشکسالی پیاپی و در یکی از سختترین سالهای آبی چند دهه اخیر به سر میبرد؛ سالی که بنا بر اعلام سخنگوی صنعت آب، از نظر شدت خشکسالی در رتبه دوم ۵۷ سال گذشته قرار دارد. با وجود اقلیم خشک کشور، حالا متوسط بارندگی تا ۴۰ درصد کمتر از میزان بلندمدت است و منابع آب تجدیدپذیر نیز با افت چشمگیر مواجه شدهاند.
در سال آبی جاری فقط ۱۵۰ میلیمتر بارندگی در کشور ثبت شده، میانگین بارش سالانه ایران از ۲۴۰ به ۲۲۰ میلیمتر کاهش یافته و منابع آب تجدیدپذیر نیز از
۱۳۰ میلیارد مترمکعب به ۱۰۳ میلیارد مترمکعب رسیده، هرچند برخی کارشناسان معتقدند این عدد از ۱۰۰ میلیارد هم کمتر شده است.
کل آب موجود در سدهای پنجگانه تهران چقدر است؟
هم اکنون بهطور کلی حجم آب موجود پنج سد تهران
۲۰ درصد بوده و ۸۰ درصد مخازن این سدها خالی است.
عبدالله فاضلی فارسانی، معاون حفاظت و بهرهبرداری و امور اجتماعی حوضه آبریز فلات مرکزی با بیان اینکه کل آب موجود در سدهای پنجگانه تهران ۲۰ درصد است، میگوید: «در بالادست سدهای تهران از جمله لتیان انهار کشاورزی، خدماتی و نیز واحدهای مسکونی فراوانی وجود دارد و همین مسئله با برداشت بیرویه آب در بالادست سدهای تهران همراه شده است. بر این اساس هر ساله ۵۰ تا ۷۰ درصد آب شرب مورد نیاز این مناطق از طریق سدهای پنجگانه تأمین میشود. نکته مهم اینکه در سالهایی که با پدیده خشکسالی روبهرو هستیم آورد سدها کمتر میشود.»
وی با اشاره به خشکسالیهای پیاپی در سالهای اخیر، میافزاید: «این پدیده بهویژه در حوضه دریاچه نمک و استان تهران مشاهده و در نهایت با آورد کمتر سدها همراه شده است.»
معاون حفاظت و بهرهبرداری و امور اجتماعی حوضه آبریز فلات مرکزی با بیان اینکه هم اکنون بهطورکلی حجم آب موجود پنج سد تهران ۲۰ درصد بوده و ۸۰ درصد مخازن این سدها خالی است، ادامه میدهد: «بر اساس گزارشهای اخیر حجم آب موجود سدهای پنجگانه تهران هم اکنون ۲۶۶ میلیون مترمکعب نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته کاهش یافته است.»
وی با انتقاد از برداشت بیرویه آب در بالادست سدهای پنجگانه تهران اظهار میدارد: «در بالادست سدهای تهران از جمله لتیان انهار کشاورزی، خدماتی و نیز واحدهای مسکونی فراوانی وجود دارد و همین مسئله با برداشت بیرویه آب در بالادست سدهای تهران همراه شده است.»
فاضلی فارسانی تأکید دارد: «این موضوع مربوط به حقابهای که از گذشته برای برخی از انهار کشاورزی وجود داشت، نمیشود، اما در مواقعی نهرها مملو از آب میشود که تلفات تبخیر را چند برابر میکند. بهعبارت دیگر با موضوع بیشآبیاری در سطح انهار مواجه هستیم که ظرفیت آب ورودی مخازن سدها را کاهش میدهد.»
معاون حفاظت و بهرهبرداری و امور اجتماعی حوضه آبریز فلات مرکزی همچنین با اشاره به تقویت اکیپهای گشت و بازرسی تهران و کرج برای جلوگیری از برداشت بیرویه آب در بالادست سدها، اضافه میکند: «این گروههای عملیاتی دوبرابر شدهاند و در همین راستا لازم است استانداران، فرمانداران، بخشداران و... بهصورت ویژه این موضوع را در دستور کار خود قرار دهند.» وی با حساس دانستن شرایط کنونی منابع آب تهران، میافزاید: «در حال حاضر میزان خروجی سد کرج برای تحویل آب شرب در هر یک ثانیه برابر با ۱۰ مترمکعب است، این در حالی است که حجم مخزن این سد ۵۶ میلیون مترمکعب به ثبت رسیده و به جهت فنی به منظور حفظ پایداری سازه سد باید ۳۰ میلیون مترمکعب آب در این سد حفظ شود در غیر این صورت ایمنی سد با خطر مواجه میشود.»
وی با بیان اینکه در بالادست بند بیلقان و سد کرج سالانه ۳ تا ۳.۵ میلیون مترمکعب توسط انهار کشاورزی برداشت آب صورت میگیرد، میگوید: «همین میزان برداشت نیز در بالادست سد لتیان به ثبت رسیده است.»
فاضلی فارسانی با اشاره به برگزاری جلسات آموزشی و همکاری با کشاورزان این مناطق به منظور رعایت الگوی مصرف در شرایط بحرانی کمبود آب، تأکید دارد: «در این شرایط وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی نباید فقط نظارهگر باشد و باید بهعنوان یکی از دستگاههای مسئول وارد میدان شده و ورود جدی را به این عرصه به طرق مختلف از جمله آموزش به کشاورزان داشته باشد.»
چرا تهران اینقدر گرم شده است؟
احد وظیفه رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی با اشاره به وضعیت دمای تهران در تابستان امسال، از روند افزایشی کمینه و بیشینه دما در این شهر خبر داده و میگوید: «هر دو شاخص کمینه و بیشینه دما در تهران روند صعودی داشته است. بااینحال جالب است که افزایش دمای کمینه سریعتر از دمای بیشینه بوده است.»
وی ادامه میدهد: «اگرچه میانگین دمای جهانی افزایش پیدا کرده است؛ اما دمای شهر تهران علاوهبر تأثیرپذیری از روند جهانی، از تغییر ساختار شهری نیز اثر پذیرفته است؛ افزایش مساحت شهر، افزایش ارتفاع ساختمانها، استفاده از نماهای شیشهای و افزایش سطوح بتنی و... از جمله این تغییرات است.»
وظیفه تصریح میکند: «این تغییرات موجب جذب بیشتر انرژی خورشیدی میشود. در همین راستا هنگام شب، آزاد شدن این مقدار از انرژی خورشیدی، از بازگشت دما به روال سابق جلوگیری میکند؛ در حقیقت دمای شب به حالت طبیعی برنمیگردد.» وی میافزاید: «اگر در چهار دهه گذشته دمای روز تهران بهعنوان مثال به ۳۸ درجه بود، دمای طی شب تا حدود ۲۲ درجه میرسید؛ حالا اما با توجه به گسترش سطح شهر، دمای شب حدود یک تا دو درجه نسبت به گذشته افزایش یافته است که میتوان گفت نرخ افزایش دمای کمینه از دمای بیشینه بوده است.» به گفته وی در این شرایط بهاصطلاح گفته میشود که تعداد شبهای حارهای زیاد است.
وظیفه ضمن توضیح «بیهنجاری دمایی» میگوید: «وضعیتی که در آن شرایط دمایی از حالت معمول فاصله گرفته باشد، بیهنجاری دما نامیده میشود؛ در حال حاضر تمام نقاط کشور، از جمله تهران، با بیهنجاری دمایی و افزایش دما نسبت به هنجارهای بلندمدت مواجه بوده است؛ باید گفت تغییرات دما در منطقه خاورمیانه و بسیاری از کشورهای دنیا دارای روند صعودی است و متوسط دما در تمامی فصول افزایش یافته است.»
رئیس مرکز اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، میافزاید: «اگرچه برخی سالها نیز دما پایینتر از معمول نیز بوده، اما روند کلی تغییرات دما صعودی است.» وی در پاسخ به این سؤال که نرخ رشد دمای میانگین چقدر است؟ میگوید: «نرخ رشد دمای میانگین در هر دهه حدود ۰.۴ درجه سلسیوس بوده است؛ البته در دهههای اخیر نرخ رشد با سرعت بیشتری در حال افزایش است.»
وی با بیان اینکه الگوی افزایش نرخ رشد دمای میانگین، کموبیش در دیگر نقاط جهان نیز دیده میشود، میافزاید: «نرخ رشد در دهههای نزدیک به حدود نیم درجه رسیده و این در حالی است که این مقدار در دهههای دورتر حدود ۰.۳ درجه بوده است.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی درباره مفهوم «جزیره گرمایی» در تهران نیز توضیح میدهد: «دمای شهر تهران به طور معمول نسبت به حومه یا مناطق روستایی اطراف، همواره گرمتر است. این پدیده حتی در زمستان هم دیده میشود. مثلاً در بهمنماه، وقتی دمای شبانه در شهر به صفر درجه میرسد، در مناطق اطراف ممکن است دما منفی ۳ تا منفی ۵ درجه کمتر باشد و باید گفت این تفاوت در تمامی فصول دیده میشود.» وی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «علت این اختلاف دما، تمرکز فعالیتهای انسانی در شهر است که از جمله آن اثر وسایل نقلیه و روشنایی است تا سیستمهای گرمایشی و حتی حرارت بدن انسان است؛ تصور کنید که اگر هر فرد حدود ۲ مترمربع سطح حرارتی ایجاد کند، در شهری با جمعیت ۱۰ میلیونی، ما با حدود ۲۰ میلیون مترمربع سطح گرمکننده روبهرو هستیم.»
راهکارهایی برای مقابله با سونامی خشکسالی
در شرایطی که جمعیت کشور همچنان روبهرشد است، سرانه آب سالانه هر ایرانی از حدود ۶ تا ۷ هزار مترمکعب در سال ۱۳۳۵، به تنها ۱۲۰۰ مترمکعب در حال حاضر رسیده است؛ رقمی که از مرز تنش آبی (۱۵۰۰ مترمکعب) پایینتر است و در مناطقی مانند فلات مرکزی ایران به ۵۰۰ تا ۶۰۰ مترمکعب میرسد. در همین حال، ورودی سدهای کشور نسبت به سال گذشته ۴۲ درصد کمتر شده و حجم آب موجود در مخازن نیز با کاهش ۲۶ درصدی همراه بوده است. متوسط پرشدگی سدها ۴۴ درصد اعلام شده اما تهران با تنها ۲۱ درصد ظرفیت پر، وضعیت بسیار بحرانیتری دارد. از این میزان نیز نیمی به دلیل رسوبگذاری، قابلاستفاده نیست.
اما سؤال اصلی این است: «در برابر این موج بزرگ خشکسالی چه میتوان کرد؟»
یکی از راهکارهای پیشنهادی تدوین بستههای استانی برای اصلاح مصرف آب است. در پاسخ به بحران فزاینده، صنعت آب از تدوین ۳۱ بسته راهبردی - عملیاتی مدیریت آب برای تمام استانهای کشور تدوین شده است، این بستهها که شامل سرفصلهای مصرف آب در همه بخشها و محل تأمین آن هستند، در اختیار استانداران قرار گرفتهاند تا ظرف دو هفته در کارگروههای سازگاری با کمآبی، با حضور کارشناسان، ادارات، انجمنها و دانشگاهها بررسی و نهائی شوند.
پس از نهائیسازی، این بستهها در نشستی ملی با حضور رئیسجمهور بررسی خواهند شد تا یک جریان ملی برای اصلاح الگوی مصرف آب شکل گیرد. طبق اعلام مسئولان، بر اساس این بستهها، همه بخشهای مصرفی از جمله صنعت، فضای سبز و کشاورزی باید میزان مصرف خود را کاهش دهند.
گام دیگر این است که مدیریت آب از دولت به مردم منتقل شود. بیشک تا رسیدن به سطح مطلوب مصرف فاصله وجود دارد، اما کلید عبور از این بحران، تغییر رفتار جمعی است. در شرایط فعلی چارهای جز مدیریت مصرف آب وجود ندارد و تنها با یک بسیج همگانی میتوان از وضعیت فعلی گذر کرد، لذا لازم است همه مردم نسبت به موضوع آب حساستر باشند و در بخش مدیریتی نیز شاهد اقدامات درست و اجرائی باشیم.
برداشت بیرویه، نفس سفرههای زیرزمینی را برید
احمد نیکفرد، عضو اسبق کمیسیون کشاورزی در مجلس هفتم میگوید: «مجموعه دولت در استراتژی متحدی باید دَر چاههای غیرمجاز آب را ببندد، روی چاههای مجاز به هزینه خودش کنتور نصب و میزان مصرف را کنترل کند تا در گام نخست اضافه برداشتهای آب از سفرههای زیرزمینی متوقف شود.»
احمد نیکفرد اشاره دارد: «خشکسالی و تغییرات اقلیمی موجب طولانی شدن دوره خشکسالی و کاهش شدید نزولات جوی در کشورهای مختلف از جمله ایران شده است.»
وی مدیریت غیرمطلوب ذخائر آبی کشور را ریشه ناترازیهای این حوزه دانسته و میگوید: «مدیریت نامطلوب همواره باعث و بانی گرفتاریهای آب است. این مدیریت شامل فرآیند تأمین، توزیع و مصرف آب و رعایت نشدن حقابههای هر فصل و هر بخش و برداشتهای بیش از حد از سفرههای زیرزمینی میشود. تعدد متولیان بخشهای آب و کشاورزی موجب شکلگیری رقابت منفی و مسابقهای اعلام نشده از شدت گرفتن برداشتهای مجاز و غیرمجاز از ذخائر آب زیرزمینی شد.
میزان برداشت از سفرههای زیرزمینی چندین برابر نزولات جوی راهیافته به اعماق زمین است. طبق آمارهای غیررسمی بیش از 140 میلیارد مترمکعب از سفرههای زیرزمینی آب برداشت شده است. همین مسئله باعث کاهش شدید ذخائر این سفرهها و شدت گرفتن بحرانهای فرونشست زمین، نابودی گونههای جانوری و گیاهی و رسیدن بحران بیآبی و فرونشست زمینهای کشاورزی و مسکونی به این مناطق شده است.»
عضو اسبق کمیسیون کشاورزی در مجلس هفتم ادامه میدهد: «با عرض تأسف در مناطق متعددی از کشور، دریاچهها و رودخانههای بزرگ و متوسط شاهدیم که گونههای جانوری و گیاهی آن طور که باید از آب سیراب نمیشوند. این مسئله تأثیرات بهشدت منفی بر اکوسیستم استانها و مناطق مختلف زیستی محیطی داشته است، بزرگترین نمونه آن دریاچه ارومیه یا تالاب بختگان است. با خشک شدن کامل آنها فجایع شدیدی بر سر اکوسیستم درون سرزمینی ایران میآید. اتفاقی که کاهش نزولات جوی و اضافه برداشت آب بر سرشبکهها و منافذ هدایتکننده آب به داخل سفرههای زیرزمینی آمده این است که این منافذ خشک و بسته شده و دیگر هرگز قابل احیا نیست و در صورت خارج شدن ایران از دوران خشکسالی و ورود به دوره تَرسالی نمیتوان امید چندانی به احیا آنها پیدا کرد.»
نماینده مردم اقلید در مجلس هفتم در پیشنهادی خواستار قاطعیت مجموعه دولت در ساماندهی مصرف آب بخش کشاورزی شده و میگوید: «مجموعه دولت در استراتژی متحدی باید دَر چاههای غیرمجاز آب را ببندد، روی چاههای مجاز به هزینه خودش کنتور نصب و میزان مصرف را کنترل کند تا در گام نخست اضافه برداشتهای آب از سفرههای زیرزمینی متوقف شود.»
نیکفرد استفاده از تجربیات کشورهای موفق در زمینه کنترل مصرف آب و افزایش بهرهوری راندمان محصول در هکتار را در کنار همراهی و مشارکت قوای سهگانه حائز اهمیت میداند.