نیات واقفان خیراندیش چگونه اجرا میشود؟ (بخش دوم)
اموال فانی با «وقف» باقی میشود (گزارش روز)
«وقف یک نهاد ممتاز دینی است، باید با تشویق مردم به وقف و همچنین ادای صحیح حق واقف در مورد موقوفهاش لغت وقف را بیش از پیش در جامعه ترویج کرد.
مهمترین مسئله در وقف، عمل امینانه نسبت به موضوع وقف است. دایره وقف گسترده است و اکنون عرصههای متعددی برای وقف وجود دارد از جمله آنها پزشکی، علم و آموزش، تحقیقات و پژوهش، علوم جدید، محیط زیست و ترویج دین، به شکلهای مدرن است. نظارت مستمر مدیران بر زیر مجموعه خود در همه دستگاهها ضروری و مهم است. این نظارت به معنای این است که وظایف به خصوص در موضوع بسیار مهم وقف به صورت صحیح و کامل انجام شود و خدای نکرده غفلتها یا لغزشها موجب ناتمام ماندن کارها و ناقص انجام شدن وظایف نشود.»
متن فوق بخشی از فرمایشات حضرت آیتالله خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با رئيس و مسئولان سازمان اوقاف و امور خیریه با ایشان در سال گذشته است که معظمله بدین ترتیب بر اجرای امینانه نیات واقفان خیراندیش تاکید بسیار داشتند.
مال فانی با وقف جاودان میشود
پس از ظهور اسلام در ایران و گرایش ایرانیان به دین مبین اسلام، وقف هم در جامعه گسترش یافت. امروز کمتر شهر یا روستایی وجود دارد که در آن وقف و موقوفات نباشد و هر چه دین و معنویت حضور بیشتری در این مناطق داشته، انگیزه و گستره موضوعات و مصارف وقف هم تنوع بیشتری پیدا کرده است.
وقف در جهت نیکاندیشی و گذشت افراد خیراندیش ایجاد میشود که حاصلش باقی شدن فانی است. مال فانی انسان با وقف جاودان میشود و نام فانی انسان نیز با وقف در تاریخ ثبت میگردد.
در این جاده خیرخواهی و خیراندیشی گاه نیات جالب و گاه موقوفات شگفتانگیزی به چشم میخورد که نشان میدهد انسانهای خیر برای نیکوکاری و خیرخواهی حد و مرز نمیشناسند و از تمام توان خویش برای باز کردن گرهها بهره میبرند.
از وقف انجیرستان برای بیمارستان تخصصی سرطان و وقف هزار سهم پتروشیمی برای مراسم حضرت زهرا(س) و وقف آمبولانس و ستون روزنامه گرفته تا وقف سه درخت گردو و 30 دقیقه آب کشاورزی برای مسجدی در فیروزآباد. و وقف خانه به مدت یک سال برای زوجهای جوان.
حال سؤالی که در این میان پیش میآید این است که سازمان اوقاف و امور خیریه چه تلاشهایی برای به روزرسانی مسئله وقف در جامعه انجام دادهاند و چه اقداماتی جهت اجرای امینانه نیات واقفین خیراندیش انجام داده و چه گامهای مثبتی برداشتهاند تا منویات مقام معظم رهبری هر چه بهتر بیش از پیش تحقق یابد؟
حجتالاسلام غلامرضا محمدزاده مدیر کل اوقاف و امور خیریه استان تهران پاسخ این پرسش را چنین میدهد: «مهمترین نیاتی که از لحاظ کمی و کیفی در اداره کل اوقاف استان تهران مدنظر است نیات مربوط به عزاداری آقا اباعبدالله الحسین(ع) است و در همین راستا برای اولین بار متناسب با اختیارات وقفنامهها «قرارگاه سیدالشهدا»(ع) با اهداف مختلف در استان تهران ایجاد شد.»
از وی میخواهم توضیحات بیشتری در این مورد دهد، که آقای محمدزاده با بیان اینکه مردم، دستگاه و نهاد وقف را دستگاه امام حسین(ع) میدانند میگوید: «اهدافی که در این قرارگاه دنبال میشود در مرحله نخست متوجه اجرای صحیح نیات واقفین میشود که بحث هزینهکرد درآمدها از نظر کمی و کیفی را مورد بررسی قرار میدهد. تا این هزینهها علاوه بر آنکه معقول و مرسوم باشد، اسراف هم نباشد و در کل با توجه به تشکیل این قرارگاه نظارت بر اجرای نیات واقفان مهندسیتر، دقیقتر و نظاممندتر بشود.»
از آقای محمدزاده میپرسم اینکه مالالاجارهها به روز نیست و قیمت املاک وقفی خیلی پایین است آیا این مسئله آفتی برای وقف محسوب نمیشود وی پاسخم را این طور میدهد. «وقف یک دستگاه مردمی است و باید کوشش شود که اعتماد مردم روز به روز به وقف بیشتر شود تا مردم بدانند اموالی که در راه خدا خیرات و وقف میکنند دقیقاً در راستای نیات آنها خرج میشود. و در بحث تولید ثروت و درآمد اقتصادی هم هدف اوقاف این است که مشکلی از مشکلات جامعه را حل کند و در مورد مالالاجارهها هم باید با دید اقتصاد اسلامی به بحث درآمدها نگاه کرد و در بحث تولید ثروت باید «غبطه وقف» رعایت شود. یعنی نگاه به تولید ثروت نگاه اقتصاد اسلامی باشد و مصلحت وقف درنظر گرفته شود.»
حجتالاسلام محمدزاده با اشاره به اینکه این اشکال همچنان در برخی اراضی وجود دارد که قیمت آنها (مال الاجاره) به نرخ روز نرسیده میگوید:«این کار نیاز به فرهنگسازی دارد و مردم اموال وقف را در زمینه تولید ثروت مثل دیگر اموال بدانند و در راستای تولید ثروت ملک خصوصی و وقفی هر دو در راستای تولید ثروت اسلامی حرکت کنند.»
از وی در مورد میزان اجارهخانههای وقفی و تعداد آنها در استان تهران میپرسم، میگوید:«به طور کلی کف اجارهها امسال در تهران از 300 تا 700 هزار تومان اعلام شده است و کل ملک وقفی در تهران که عرصه و اعیان آنها وقف است به کمتر از 4 هزار واحد میرسد و 500 منزل وقفی هم در تهران وجود دارد که عمر آنها به 50 سال یا بیشتر هم میرسد که همه نیاز به بازسازی دارد، البته بازسازی برخی از آنها شروع شده است.»
به او میگویم آیا مستاجران،اجارههای خود را به موقع پرداخت میکنند؟
و بعضا شنیده می شود در واگذاری این املاک پارتیبازیهایی هم صورت میگیرد آیا واقعا چنین است؟ که مدیرکل اوقاف و امور خیریه تهران با اشاره به اینکه این خانهها اغلب در جنوب شهر تهران قرار دارد میگوید: «اکثر افرادی که در این منازل مستاجرند و زندگی میکنند علیرغم آنکه از وضع متوسط به پایینی در جامعه برخوردار هستند ولی نسبت به پرداخت مالالاجارههای خود تعصب خاصی دارند و تعداد معدودی هستند که حق و حقوق موقوفه را ضایع میکنند، ولی اکثرا اجارهها پرداخت میشود.»
امانتداری، مهمترین شاخص اوقاف
آیا سازمان اوقاف و امور خیریه تاکنون توانسته بهدرستی در جهت اجرای امینانه نیات واقفین خیراندیش حرکت کند و چه اقداماتی در این راستا انجام داده است؟
حجتالاسلام محمدمهدی حاتمی معاون اوقافی، حقوقی و امور مجلس سازمان اوقاف و امور خیریه در گفتوگو با گزارشگر کیهان در پاسخ به این سوال با اشاره به اینکه یکی از شاخصههای کسی که تولیت امر وقف را برعهده میگیرد این است که عهدهدار امانت مردم باشد میگوید: سازمان اوقاف و امور خیریه با این هدف متولی موقوفات کشور است و مهمترین شاخص آن امانتداری است، اگر سازمان امین باشد با تخصص و تجربه باشد میتواند نیات واقفان را جامهعمل بپوشاند چون افراد مختلف که از اموال خود گذشتند و در جهت نیت خیر وقف کردند چشم امید آنها به کسانی است که آن را اجرا میکنند و قطعا این یک اولویت در سازمان اوقاف و امور خیریه است.»
حجتالاسلام حاتمی تاکید میکند: «در همین راستا ستادی در معاونت اوقافی و حقوقی امور مجلس با عنوان ستاد نظارت بر حسن اجرای نیات واقفین در سال 91 تشکیل شد تا مسیری که باید طی شود تا یک نیت واقف بدرستی اجرا شود را مورد بررسی و نظارت قرار دهد.»
وی اضافه میکند: «بازنگری تمام وقفنامهها مهمترین حرکتی بود که در این ستاد آغاز شد، چرا که کسی به یاد ندارد آخرین باری که وقفنامهها مورد مطالعه قرار گرفتند چه زمانی بوده است.»
وی میگوید: «بیش از 500 هزار صفحه وقف نامه در کشور بازنویسی و در سامانه جامع اطلاعات و مدیریت موقوفات و بقاع متبرکه ثبت شده است و در این مسیر گاهی با وقفنامهای مواجه شدیم که بیش از 20 صفحه تا 250 صفحه با نگارش صدها سال قبل داشت و افراد منتخب و آموزش دیده مجبور به بازخوانی و بازنویسی این وقف نامه شدند که کار بسیار سنگینی بود. طوری که طی دو سال گذشته تاکنون حدود 5 هزار وقفنامه مرمت شد.»
اجرای امینانه نیات واقفان
مقام معظم رهبری در دیدار مسئولان سازمان اوقاف و امور خیریه با ایشان در سال گذشته مهمترین مسئله در وقف را عمل امینانه نسبت به نیت واقف و مسئله وقف بیان کردند و به نظرم مهمترین مسئله در مورد ماموریت اوقاف به جهت تولیت امور موقوفات کشور، اجرای امینانه نیات واقفان است.
از حسن ربیعی، سخنگوی سازمان اوقاف و امورخیریه میپرسم مگر تا به حال سازمان اوقاف به نیت واقفان بهدرستی عمل نمیکرد که حضرت آقا بر اجرای امینانه نیات واقف تاکید کردند؟ میگوید:« البته که بدرستی عمل میشد ولی وضعیت بانک اطلاعات موقوفات کشور در گذشته نه چندان دور، وضعیت خوبی نبود و آمار دقیقی نسبت به دستهبندینیات موقوفات و نحوه هزینه کرد آنها در سازمان اوقاف نداشتیم. و از سال 88 تاکنون پلهپله این مراحل را طی کردیم تا امروز که برای اجرای امینانه فرمایش مقام معظم رهبری جامهعمل بپوشانیم.»
ربیعی با اشاره به اینکه حدود 120 تا 125 هزار وقفنامه در سراسر کشور جمعآوری و اطلاعات آنها بازخوانی و بازنویسی شده است میگوید: «تمام وقفنامهها از سال 88 تا شش ماهه اول سال جاری به صورت کلی بازخوانی، بازنویسی و به صورت تایپ شده وارد سامانه اطلاعات جامع شده است.» به او میگویم آیا با قاطعیت میتوان گفت الان وقفنامهها بهدرستی اجرا میشود و آنچه که قبلا اجرا نمیشد آیا از نظر شرعی اشکالاتی به همراه نداشت؟
آقای ربیعی با بیان اینکه در قدیم برخی از نیات واقف با آن بخش که راحتتر بود اجرا میشد و این کار از نظر شرعی اشکال داشت، خاطر نشان میکند: «از سال 88 تاکنون که کار بازنویسی موقوفات انجام شده است نیات واقفان بهدرستی اجرا میشود.»
به گفته سخنگوی سازمان اوقاف و امورخیریه تاکنون 800 نوع نیت از وقف نامهها استخراج شده و فراوانی نیت در 120 هزار وقفنامه مربوط به نیات مذهبی است. یعنی 30درصد موقوفات با نیات مذهبی شامل عزاداری ائمه اطهار(ع)، ترویج فعالیتهای قرآنی، عتبات عالیات، حوزههای علمیه است.
مدیرکل روابط عمومی وامور بینالملل سازمان اوقاف در ادامه نقشههایی از پراکندگی موقوفات در کشور شامل نیتهای اجتماعی، نیات خیریه، نیات روضهخوانی و... به ما نشان میدهد و در توضیحاتی میگوید: «استانهای خراسان رضوی و شمالی، استان گلستان، مازندران و تهران بیشترین نیات مربوط به اطعام و عزاداری امام حسین(ع) و استانهای ایلام، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری و سیستان و بلوچستان کمترین نیات را به خود اختصاص دادهاند.»
ربیعی با اشاره به اینکه 10 هزار و 21 نیت مربوط به تعزیهخوانی میباشد میگوید: «26 هزار نیت در زمینه نیت خیریه در تهران وجود دارد و کمترین نیت در کهگیلویه و بویراحمد ثبت شده است.»
از وی در مورد تعلل و کمکاری در نیات اجتماعی واقفان میپرسم، میگوید: ضعف آمار و اطلاعات، عدم دسترسی و تجمیع اطلاعات و بانک اطلاعات مکانیزه نیز دلایل این تعللها است و خوشبختانه ریل مدیریتی در سازمان اوقاف از سنتی به پیشرفته تغییر جهت داده و امیدواریم این نقاط ضعف به طور کامل برطرف شود.
وجود 120 هزار موقوفه در کشور
120 هزار موقوفه در کشور داریم و 1میلیونو 400 هزار رقبه وجود دارد که دارای رابطه استیجاری با اوقاف هستند که برخی از این املاک مسکونی و بخشی تجاری و دولتی است و مهمترین مشکل ما اخذ اجاره و انعقاد قرارداد با دستگاههای حقوقی است.
مدیرکل روابط عمومی و امور بینالملل سازمان اوقاف درپاسخ به این سؤالم که تعداد املاک وقفی در کشور چقدر است با بیان توضیح فوق در ادامه از پایین بودن اجارههای املاک وقفی گله دارد و میگوید:«سیاست سازمان در راستای به روز رسانی اجارهها است تا به نرخ عادله روز و متناسب باقیمت منطقه باشد.»
به او میگویم نحوه اجاره دادن املاک وقفی بخصوص منازل مسکونی و اطلاعرسانی آنها به مردم چگونه است؟ میگوید: «در جراید کثیرالانتشار و به صورت مزایدهای اطلاعرسانی میشود. البته یک نکته مهم در مورد مستاجران اوقافی وجود دارد و آن این است که اغلب آنها به سراغ ما نمیآیند. ما نیز به سراغ آنها میرویم و البته سعی ما براین است که مراعات حال مستاجران را بکنیم. البته الان قرارداد اجارهها 10 ساله است و سعی ما براین است که اجارهها حداقل یک ساله و حداکثر 3 ساله شود.»