قرب فرائض و قرب نوافل

اصطلاح قرب نوافل و قرب فرائض از اصطلاحات اهل معرفت است. قرب فرائض يعني انسان در سايه اعمال و عبادات واجب، آن‌قدر به خدا نزديك مي‌شود كه مجاري ادراكي و تحريكي خدا را در فصل سوم كه وجه‌الله هست به عهده مي‌گيرد و این شخص مظهر خدا مي‌شود. پس چنین شخصی لسان الله، سمع الله،  بصرالله، عین الله، جَنب الله و یدالله می‌شود(التوحيد، ص165)؛ یعنی وقتي او ديد خدا ديده است، وقتي او شنيد خدا شنيده است، وقتي او گفت خدا گفته است.اگر چيزي را او بگويد گفته خداست، اگر چيزي را او بشنود شنيده خداست. این همان مقام فنای خلق در خالق است که در این صورت دیگر انسان تنها گوش است نه زبان (قيامت، آيات 16 ـ 18) یعنی قابل است نه فاعل. البته اين به نحو حلول یا اتّحاد یا تجسّم نیست بلكه به نحو مظهريّت است و مانند آن.
 قرب نوافل آن است كه شخص در اثر انجام مستحبّات در كنار واجبات از مرحله محبّ بودن به محبوب بودن مي‌رسد. یعنی اوايل محبّ خداست و بعد به جايي مي‌رسد كه محبوب خدا مي‌شود.
این مطلب برابر آن چیزی است كه در سوره مباركه «آل‌عمران» آمده است: «إِن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ» (آل عمران، آیه 32)
پیامبر، واسطه محب ومحبوب
اما اين مرحله انتقالي از محبّ به محبوب، تنها در مدار حبيب خدا حركت كردن است؛ یعنی اگر كسي در مدار حبيب خدا كه رسول گرامي(ص) است حركت كند: «إِن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ» محبوب خدا خواهد شد؛ زيرا اولا وجود مبارك رسول گرامي(ص) حبيب الله است، دوم آنکه كسي كه حبيب‌محور است مي‌تواند از مرحله محبّ بودن به محبوب بودن منتقل بشود.  براساس اين دو اصل است که اين آيه تنظيم شده است: «إِن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ».
پس اگر كسي از محبّ بودن به محبوب بودن در اثر دَوران مدار حبيب‌الله بالا آمد محبوب خدا مي‌شود و وقتي محبوب خدا شد، ذات اقدس الهي در مقام فعل، وجه الله،  ظهور و مقام امکان- نه در مقام وجوب یعنی نه در مقام ذات و یا مقام صفات ذاتي كه عين ذات است، مجاري ادراكي و تحريكي چنين سالك صالح را به عهده مي‌گيرد. چنان‌که فرمود: «كنت سمعه الذي يسمع به و بصره الذي يبصر به و لسانه الذي ينطق به و يده التي يبطش بها» (الكافي، ج2، ص352)