آداب زیارت و دیدار از نگاه قـرآن

 

 

حسن شریفی‌نیا

زیارت و دید و بازدید در فرهنگ قرآنی و اسلامی یکی از آداب اجتماعی است که برای آن آثار و برکات بسیاری گفته‌اند. انجام این عمل به‌عنوان یک عمل عبادی، آداب و احکامی دارد که نویسنده در این مطلب به برخی از آنها اشاره کرده است. 

***

فلسفه و اهداف زیارت

انسان موجودی اجتماعی است و برای اینکه پاسخی به جنبه‌های اجتماعی خود بدهد به هر دلیل و علتی نیاز به ارتباط‌گیری با همنوع دارد و می‌خواهد تا با او باشد؛ چرا که تنهائی برای انسان آثار زیانباری دارد؛ زیرا مانند هر آفریده دیگری جفت و زوج آفریده شده است. قرآن در آیه 49 سوره ذاریات می‌فرماید: وَمِن كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ؛ و از هر چيزى دو گونه- كه يكى جفت ديگرى است- آفريديم، باشد كه ياد كنيد و پند گيريد. بر‌همین اساس است که برای نخستین بشر یعنی حضرت آدم(ع) زوجی از نفس و جنس او آفریده می‌شود تا در کنار آن آرام گیرد.(نساء، آیه 1؛ اعراف، آیه 189)

یکی از راه‌های ارتباط اجتماعی، زیارت و دید و بازدید از یکدیگر است.

زیارت واژه‌ای عربی از ریشه زور است. زور در اصل لغت عربی به معنای بستن است. این لغت نخست درباره بستن دهان اسب با ابزاری چون لبیشه بوده است. لبیشه یا لباشه آن حلقه ریسمان است که بر چوبی نصب کنند و لب بالای اسب بدان می‌بندند. عرب می‌گوید: زَارَ الفَرسَ زِوَاراً: دهان اسب را با لبيشه خوب بست.

اینکه به سخنان لغو، باطل و دروغ، زور می‌گویند از همین ریشه است؛ چرا که سخن لغو، باطل و دروغ از دهان بی‌چاک‌و‌بست بیرون می‌آید و اگر دهان به لبیشه و دهن‌بندی از عقل بسته بود، هرگز انسان سخن دروغ و باطل و لغوی بر زبان نمی‌راند.  این واژه پس از آن در زیارت و دید و بازدید به کار رفت؛ زیرا شخص با این اقدام و دید ‌و‌ بازدید دهان دیگری را می‌بندد و اجازه خرده‌گیری نمی‌دهد یا جلوی شایعات را می‌گیرد. وقتی شخصی با دیگری ارتباط خویشی و دوستی دارد، انتظار رفت‌و‌آمد و دید‌ و بازدید است. وقتی به زیارت دیگری می‌رود، این انتظار برآورده شده و دیگر دهان طرف مقابل بسته می‌شود؛ چنان‌که اگر این ارتباط باشد شایعه‌سازان دلیلی نخواهند داشت تا سخنان لغو و بیهوده بگویند و یا بین دوستان و خویشان دشمنی اندازند.

پس زیارت به معنای ديدار كردن‌، بازديد كردن‌، ملاقات كردن و براى ديدار کسی به سوى او رفتن است که در آن دهان خرده‌گیر و شایعه‌ساز و دشمنان بسته می‌شود. پس هر نوع دیدار و بازدید و سفری را زیارت نمی‌گویند؛ چرا که در این نوع از سفرها و دیدارها و قصد دیدن‌ها، هدف خاصی مطرح است. اگر انسانی با دیگری خویش و دوست است و نوعی احساس قرابت می‌کند، باید با این دیدارهای خاص نشان دهد که قرابت میان آن دو است و می‌خواهد این قرابت حفظ شود. از این‌رو صله‌رحم با زیارت تقویت می‌شود. از آنجا که اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) پدران امت هستند، زیارت این خویشان بسیار مورد تأکید است. از پیامبر(ص) نقل شده است: أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّة؛ من و علی پدران این امت هستیم.(عيون أخبار الرضا‌، ج‏2، ص 86؛ علل الشرائع، ج‏1، ص 128)  در تفسیر و روایات تفسیری ذیل آیه 27 سوره بقره و آیات 21 و 25 سوره رعد این معنا مورد تأکید است که صله‌رحم واقعی با اولیای امت است و انسان باید این خویشی معنوی و ارتباط با ولی‌الله را حفظ کند. 

بنابراین، مهم‌ترین فردی که انسان باید به زیارت او برود تا جلوی هر‌گونه خرده‌گیری و شایعه‌ای را بگیرد و این‌گونه صداقت خود را بیان کند، دیدار از اولیای الهی و امام معصوم(ع) است.

البته برخی در معنای زیارت و اینکه چرا این واژه برای چنین عملی به‌کار رفته است می‌نویسند: زيارت، ديدار كردن با قصد را گويند كه در ريشه اين واژه مفهوم ميل و گرايش نهفته است؛ گويى زيارت‌كننده از ديگران روى گردانده و به سوى زيارت شونده تمايل و قصد كرده است، (معجم مقاييس اللّغه، ج 3، ص 36، «زور») این معنا البته دور از ذهن نیست؛ چرا که وقتی انسان به زیارت کسی می‌رود که می‌خواهد میل و گرایش نهانی خود را بیان کند و نشان دهد که از نظر باطنی نسبت به دیدار شونده گرایش و محبت دارد؛ به‌ویژه اگر مسافت، طولانی و نیازمند سفر باشد. در این صورت این دیدار از زیارت‌شونده به‌خوبی نمایانگر میل و گرایش باطنی زیارت‌کننده است. با این همه باید توجه داشت که ریشه کلمه همانی است که گفته شد. از نظر فیومی، در معناى زيارت، قصد اكرام زيارت‌شونده و انس گرفتن با او نيز نهفته است(المصباح، ج 1- 2، ص 260، «زور») که البته این نظر نیز دور از معنا نخواهد بود؛ ولی باید توجه داشت که این مفاهیم از اصل واژه به دست نمی‌آید بلکه از لوازم قریب یا بعید زیارت است.

به هر حال، زیارت به معنای قصد دیدن و ملاقات کردن شخص به منظور جلوگیری از خرده‌گیری و آشکار کردن اموری است که بدان دهان خرده‌گیران و یاوه‌گویان بسته می‌شود و شخص این‌گونه محبت و دوستی را بیان می‌کند و گمانه‌های دشمنی را از اذهان می‌زداید. از این‌رو زیارت خانه خدا و زیارت پیامبر(ص) و چهارده معصوم(ع) بسیار تأکید شده است؛ زیرا اگر کسی واقعا با خدا دوست است و به خدا محبت می‌ورزد به زیارت خانه خدا می‌رود و سپس به قصد همین خانه خدا به زیارت حبیب خدا(ص) و دیگر اولیای معصوم‌(ع) رفته و محبت و اطاعت خویش را ابراز کرده و دهان یاوه‌گویان و شایعه‌سازان را می‌بندد و اعلان وفاداری و اطاعت با خدا و اولیای الهی می‌کند.(آل عمران، آیات 31 و 32)

در قرآن واژه «زار» در همین معنای پیش‌گفته از زیارت در آیه 2 سوره تکاثر در‌باره رفتار مشرکان بیان شده است. خداوند می‌فرماید: أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ؛ تفاخر به بيشتر داشتن، شما را غافل داشت تا آنكه گورستان‏ها را زيارت كرديد (تا دم مرگتان چنين بوديد) يا رفتيد تا براى تفاخر، قبرهاى بستگانتان را نيز بشماريد.(تکاثر، آیات 1 و 2) در حقیقت مشرکان در یک رقابت تکاثری و تفاخری تا آنجا پیش رفتند که برای بستن دهان دشمنان خود از قبایل دیگر به قبرستان‌ها می‌رفتند تا این‌گونه با شمارش گورهای مردگان خویش دهان آنان را ببندند و بگویند که از نظر جمعیت بیشتر از شما هستیم. از این آیه به‌خوبی به دست می‌آید که هدف از زیارت همان بستن دهان دیگران و جلوگیری از خرده‌گیری است. البته در آیات قرآن واژگان دیگری برای بیان همین مفهوم از زیارت به‌کار رفته است که می‌توان به واژه حج که به معنای قصد دیدار و زیارت و تعابیری چون «آمين البيت»، «لتدخلنّ»، «لاتقم على قبره» اشاره کرد که همین معنا و مفهوم زیارت را می‌رساند.

اهداف زیارت

در قرآن اهدافی برای زیارت بیان شده است. ازجمله این اهداف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. اعلان محبت و دوستی: یکی از مهم‌ترین اهداف زیارت بیان آشکار دوستی و محبت نسبت به شخص دیدار شونده است. کسی که به زیارت می‌رود با این عمل خود محبت و دوستی خود را بیان می‌کند.

2. اعلان رسمی اطاعت: زیارت بیانگر اعلان رسمی اطاعت و پیروی شخص از زیارت‌شونده است، به‌ویژه که اگر این دیدار نسبت به کسانی باشد که اطاعت از آنان واجب است. زیارت والدین، زیارت دولتمردان، زیارت اولیای الهی و مراجع تقلید از جمله این زیارت‌هاست.

3. رهایی از خرده‌گیری: کسی که به زیارت دیگری می‌رود از هر‌گونه اعتراض نسبت به بی‌وفایی و یا فقدان محبت و اطاعت و مانند آن خود را می‌رهاند.

4. جلوگیری از شایعات و سخنان یاوه‌گویان: زیارت جلوی بسیاری از شایعات نسبت به وجود اختلاف و دشمنی میان دو نفر را می‌گیرد و جلوی شایعات و سخنان یاوه‌گویان را می‌گیرد.

5. تفاخر: از دیگر اهداف زیارت می‌توان به تفاخر اشاره کرد. برخی از مردم به دیدار کسانی می‌روند تا این‌گونه با زیارت خویش بر دیگری تفاخر کنند. این رویه در جاهلیت و جاهلیت‌گرایان بسیار متداول است و آنان حتی به زیارت قبور مردگان خویش می‌رفتند تا به وجودشان تفاخر کنند.(تکاثر، آیات 1 و 2)

6. دستیابی به ثروت‌های مادی: از دیگر اهدافی که قرآن برای زیارت حتی زیارت خانه خدا بیان کرده است، دستیابی به ثروت‌های مادی است. این هدف در کنار اهداف دیگر زیارت خانه خدا اگر اصل نخست نباشد، حداقل امری مطلوب و پسندیده است.(مائده، آیه 2)

7. دستیابی به فضل الهی: خداوند در آیه 2 سوره مائده دستيابى به فضل و پاداش‌هاى الهى را از اهداف مشروع زائران كعبه معرفی می‌کند. بنابراین چنین هدفی مشروع و پسندیده است. بر‌همین اساس اگر کسی به قصد زیارت شخصی حتی امامان معصوم(ع) می‌رود تا مثلا از فضل آنان بهره‌مند شود و فرزند و زنی به دست آورد و یا مالی از آنان بخواهد امری جایز و مشروع و پسندیده است.

8. جلب رضایت: از دیگر اهداف زیارت جلب رضایت شخص زیارت‌شونده است. خداوند در آیه 2 سوره مائده به این هدف اشاره کرده و آن را مورد تایید و بلکه تأکید قرار داده است.

9. درخواست و پرسش: زیارت می‌تواند به قصد درخواست چیزی و پرسش از امری باشد. به‌عنوان نمونه قرآن در آیه 64 سوره نساء زيارت پيامبر(صلى‌الله‌عليه‌وآله) به هدف درخواست دعا براى آمرزش از خدا را مورد تأکید قرار می‌دهد و آن را زمينه پذيرش توبه و شمول رحمت الهى می‌داند. پس انسان می‌تواند به قصد امور معنوی و یا مادی به زیارت افراد برود و آنان را وسیله‌ای برای مقاصد مشروع خود قرار دهد و از شفاعت آنان بهره‌مند شود.

10. تعلیم وتعلم: زیارت به قصد تعلیم و تعلم نیز از مواردی است که در قرآن بیان شده است؛ چنان‌که  هدف موسى(ع) از تلاش براى زيارت خضر(ع)، رشد علمى و استفاده از معلومات الهی و علم لدنی آن حضرت بوده است.(کهف، آیات 60 تا 66)

11. دعا: از دیگر اهداف زیارت می‌توان به دعا برای کسانی دانست که به زیارتش می‌روند. به‌عنوان نمونه زیارت اهل قبور برای دعا در آیاتی از جمله 84 سوره توبه بیان شده است. البته در این آیه به پیامبر(ص) دستور داده تا به زیارت قبور منافقان نرود و بر سر قبر آنان نایستد و برایشان دعا نکند. پس از این آیه فهمیده می‌شود که زیارت قبور مردگان از مسلمانان و مؤمنان برای دعا کردن به آنان نه تنها جایز است بلکه پیامبر(ص) این کار را انجام می‌داده و جزو سیره آن حضرت بوده است و خداوند در این آیه تنها او را از زیارت قبور منافقان باز داشته است. به سخن دیگر، سنّت زيارت قبور مؤمنان و دعا براى آنان در زمان پيامبر اكرم(ص) وجود داشته و خود آن حضرت به این کار می‌پرداخته است.

12.  تسلی و آرامش بخشی: زیارت بیماران و بستگان مردگان به هدف تسلیت و دعا بر‌اساس همین آیه پیش‌گفته مشروع خواهد بود؛ چرا که زیارت قبور و دعا و نیایش برای آنان جایز است. البته در سنت و سیره پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) بر زیارت اهل قبور و بیماران بسیار تأکید شده است.

13. پاداش اخروی: همان‌طوری که دستیابی به اهداف مادی و دنیوی از اهداف زیارت دانسته شده می‌توان گفت که دستیابی به پاداش اخروی در دیدار از کعبه یا زیارت قبور و یا بیماران و خویشان و مانند آن نیز از اهداف زیارت است که در آیات قرآنی از جمله آیه 2 سوره مائده به آن اشاره شده است.

14.آمرزش: از دیگر آثار زیارت دستیابی به مغفرت و آمرزش است. این مطلب به‌ویژه در زیارت چهارده معصوم‌(ع) مورد تأکید است.(حجرات، آیات 3 و 5)

15. تکریم: از دیگر اهداف زیارت، تکریم زیارت شونده است. زیارت اهل‌بیت(ع) و معصومان(ع) از باب تکریم ایشان امری بسیار مستحب و بلکه واجب است؛ زیرا این‌گونه با توسل به حبیب‌الله می‌توان محبوب خداوند شد و از آثار و برکات چنین محبتی بهره برد.(آل عمران، آیات 31  و 32)

16.  انس گرفتن: کسی که به زیارت دیگری می‌رود زمینه را برای انس گیری بیشتر و بهره مندی از زیارت شونده برای خود فراهم می‌آورد. این مطلب را می‌توان از آیات و روایات به دست آورد.

احکام و موانع زیارت

زیارت، احکام خاصی دارد که باید مراعات شود. این احکام را می‌توان در پنج دسته واجب و مستحب و حرام و مکروه و جایز دسته‌بندی کرد.

1. زیارت واجب: زیارت خانه خدا در هنگام استطاعت واجب است. این وجوب در قالب ‌حَجه‌الاسلام تعریف شده است. همچنین زیارت اولوا‌الامر از واجبات است. بنابراین، زیارت پیامبر(ص) و زیارت امامان معصوم(ع) از واجبات الهی است؛ زیرا بیانگر اطاعت و محبت است.(آل عمران، آیه 97؛ حج، آیات 25 و 27؛ حجرات، آیه 3)

2. زیارت مستحب: زیارت خانه خدا به شکل عمره مستحب است و بارها مورد تأکید قرآن قرار گرفته است. همچنین زیارت عالمان و پارسایان برای بهره‌گیری از علوم و دیگر مواهب روحی و معنوی آنان مستحب و در برخی از شرایط حتی واجب است.(کهف، آیات 60 تا 66)

3. زیارت حرام: زیارت کافر و فاسق و منافق به‌عنوان کفر و فسق و نفاق آنان حرام است.(توبه، آیه 84) همچنین زيارت قبور گذشتگان به قصد تفاخر و تكاثر حرام است؛ چرا که چنین زیارتی را خداوند وعده عذاب دوزخ داده است.(تکاثر، آیات 1 تا 6)

4. زیارت مکروه: زیارت کافر و فاسق و منافق اگر به قصد فامیل و صله‌رحم باشد، مکروه است.

5. زیارت جایز: هر‌گونه زیارت در غیر از مواردی که در اسلام و قرآن به‌عنوان چهار دسته پیشین دسته‌بندی نشده جایز است.

از جمله موانعی که در قرآن برای زیارت بیان شده می‌توان به این موارد اشاره کرد:

1. کفر: از نظر آموزه‌های قرآنی زیارت کفار با قید کفر جایز نیست. به این معنا که با شخصی به اعتبار کافر بودن دیدار و زیارتی انجام گیرد، حرام و گناه است. این زیارت حتی نسبت به قبر کفار نیز مذموم و گناه است.(توبه‌، آیه 84)

2.  نفاق: نفاق و دورويى، از موانع شرعى زيارت است. با منافقان به‌عنوان منافق نمی‌توان در زمان زنده بودنشان دیدار و زیارت کرد؛ چنان‌که زیارت و دعا براى اهل قبور آنان نیز بر‌اساس همین آیه پیش‌‌گفته جایز نیست. (تفسير التحريروالتنوير، ج 6، جزء 10، ص 284)

3. فسق: با فاسق به‌عنوان فسق نمی‌توان زیارتی داشت و فسق از دیگر موانع شرعى زيارت است. بنابراین نمی‌توان حتی به زیارت اهل فسق چون منافقان رفت که فسق فکری و عملی دارند.(توبه، ایه 84)

آداب زیارت

در آموزه‌های قرآنی برای زیارت آدابی بیان شده است که مراعات آن می‌تواند موجب بهره‌مندی بیشتر از زیارت شود. آیات 2 و 3 سوره حجرات بیان می‌کند که مراعات آداب زیارت معصوم(ع) موجب بهره‌مندی انسان از پاداش بزرگ الهی خواهد شد.

از جمله آداب زیارت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. اذن دخول: پیش از ورود به محضر زیارت شونده باید از او اذن خواست نه اینکه وارد شده و سپس اجازه بگیریم، بلکه پیش از ورود باید ماذون به ورود باشیم.(احزاب، آیه 53)

2.سخن آهسته و آرام: اینکه هنگام ورود صدای خویش را پايين آورد و با صدای بلند وارد نشود و همچنین در مجلس نیز صدا را بلند نکند و آهسته و آرام سخن بگوید. (حجرات، آیات 2 و 3)

3. صبر: تا زمانی که اذن ورود داده نشده وارد نشود و صبر و شکیبایی کند تا خود میزبان یا کس دیگر از اهل خانه اذن ورود بدهد و یا به استقبال او آید.(حجرات، آیات 3 و 5)

4. مراعات زیارت‌شونده: زیارت‌کننده نباید مزاحم زیارت‌شونده باشد، بلکه باید مراعات حال او را بکند.(احزاب، آیه 53)

5. حرمت زیارت‌کننده: زیارت‌شونده نیز لازم است تا حرمت زیارت‌کننده را حفظ کند.(مائده، آیه 2)

6. سلام و دعا برای زیارت‌کننده: زیارت‌شونده برای زیارت‌کننده دعا کند و آرزوی سلامتی برای او داشته باشد. پیامبر(ص) مأمور بود که در سلام پیش‌دستی کند و این‌گونه زیارت‌کننده را تکریم نماید.(انعام، آیه 54)

7. فروتنی زیارت‌شونده: زیارت‌شونده باید فروتنی نسبت به زیارت‌کننده داشته باشد.(انعام، آیه 54)

آثار زیارت

از مطالب پیشین می‌توان به اهمیت و آثار و برکات زیارت پی‌برد. شکی نیست که مهم‌ترین آثار زیارت انس گرفتن، تکریم شدن و مانند آن است. انسان با زیارت از برکات دنیوی و مادی و نیز اخروی و معنوی بهره‌مند خواهد شد. در آیات و روایات آثار بسیاری برای زیارت خانه خدا، زیارت معصومان(ع)‌، زیارت مؤمنان و نیز زیارت بیماران و اهل قبور بیان شده است. ثواب زیارت قبور امامان(ع) چنان زیاد است که خود یک کتاب جداگانه‌ای می‌طلبد.