شعبانالمعظم دروازه ورود به ماه مبارک رمضان
پیوند معنوی نسل جـوان با فرصت خودسازی ماه شعبان
بخش دوم
در بخش پیشین گزارش اجمالاً به بررسی فضائل ماه معظم شعبان و جایگاه مهم آن در مسیر سیروسلوک معنوی پرداختیم. علاوهبر این، با استناد به گزارشهای مستند رسانههای بینالمللی، برخی عواقب فاجعهبار دوری جوامع دارای توسعه غربی از معنویات و دین را مرور کردیم. سخن درباره ماه معظم شعبان اما هنوز بسیار است.
بنا بر آنچه در شماری از متون روایی وارد شده، پیامبر اکرم (ص) در یکی از سالها، به هنگام آغاز این ماه خطبهای خواندند و مردم را نسبت به شرافت این ماه آگاه فرمودند. قسمتهایی از این خطبه چنین است: «شعبان ماه شریفی است و آن ماه من است. حاملان عرش آن را بزرگ میشمارند و حقّ آن را میشناسند. آن ماهی است که در آن همچون ماه رمضان، روزی بندگان زیاد میگردد و در آن بهشت آذین بسته میشود و این ماه را شعبان نامیدهاند؛ زیرا در آن ارزاق مؤمنان تقسیم میشود و آن ماهی است که عمل در آن چندبرابر میشود و کار نیکو هفتاد برابر ثمره میدهد.»
در روایت دیگری از امام صادق(ع) آمده است: «من صام ثلاثه ایام من شعبان وجبت له الجنه و کان رسولالله(ع) شفیعه یوم القیامه؛ هر که سه روز از ماه شعبان را روزه بدارد، بهشت برای او واجب گردد و رسول خدا در روز قیامت شفیعش خواهد بود. در ماه شعبان امام زینالعابدین(ع) اصحاب خود را جمع میکرد و میفرمود: یاران من! میدانید این چه ماهی است؟ این ماه شعبان است که رسول خدا (ص) میفرمود: شعبان ماه من است، پس در آن روزه بگیرید بهخاطر محبت و دوستی پیامبرتان و برای تقرب به پروردگارتان، به همان خدایی که جان علی بن الحسین در دست اوست از پدرم حسین بن علی(ع) شنیدم که امیرالمؤمنین(ع) میفرمود: هر که بهخاطر محبت پیامبر و برای تقرب به خدای عزوجل ماه شعبان را روزه بدارد، خداوند او را دوست خواهد داشت و به کرامتش در روز رستاخیز نزدیک خواهد کرد و بهشت را بر او واجب خواهد گردانید.»
دستگاههای فرهنگی از فرصت ماه شعبان غفلت دارند
محسن فرهادی، کارشناس مسائل فرهنگی در همین زمینه به گزارشگر کیهان میگوید: «مجموعه ماه رجب و شعبان در روایات اهلبیت(ع) و سخنان علمای اخلاق از جایگاه ویژهای برخوردار است و رسانهها باید اهمیت و حساسیت این ایام را به جامعه منتقل کنند. خب، عموم جامعه الان درباره فضیلت ماه مبارک رمضان اطلاعات خوبی دارند و جایگاه آن را کموبیش میشناسند. ولی این فهم عمومی کمتر درباره ماه رجب و ماه شعبان وجود دارد. ما اگر میخواهیم در فرآیند کار فرهنگی موفق شویم، باید از فرصتهایی که در ماههای رجب و شعبان وجود دارد، استفاده بیشتری ببریم. الان ببینید تأکید بر مسئله اعتکاف ایامالبیض ماه رجب، چه انرژی و شوروشوق معنوی در سطح جامعه منتشر میکند. جوان و نوجوانی که در برنامه اعتکاف شرکت میکند، فضائی را تجربه میکند که یک نقطه عطف در زندگیاش محسوب خواهد شد. ما نیازمند بهرهگیری از این فضاها برای بیمه کردن فرزندانمان هستیم.»
این کارشناس مسائل فرهنگی با بیان اینکه در روایات اسلامی و نصوص دینی، شب سیزدهم در ماههای رجب، شعبان و رمضان به عنوان آغاز ایامالبیض (اعتکاف) معرفی شده و دارای اعمال با فضیلتی است، میافزاید: «عموم جامعه اما همان اعتکاف رجبیه را میشناسند و ما میبینیم که هر سال افرادی هستند که بهخصوص در جاهایی مثل حرم امام رضا(ع)، حرم حضرت معصومه (س) و دیگر حرمهای مقدس یا حتی مساجد شهرهای بزرگ و کوچک از اعتکاف رجبیه جا میمانند. مثلاً طبق آماری که همین امسال آستان قدس منتشر کرده است، تعداد 84 هزار نفر برای اعتکاف در حرم رضوی ثبتنام کردهاند؛ ولی فقط 1500 نفر با قرعهکشی توانستهاند از این فرصت معنوی بهرهمند شوند. چند سالی هست که حرم مطهر رضوی برنامه اعتکاف شعبانیه را هم دارد؛ ولی به نظرم تمام زنجیره مساجد و مراکز فرهنگی کشور اگر به این مسیر اضافه شوند و برای اعتکاف شعبانیه و رمضانیه هم برنامه داشته باشند، کار بسیار خوبی است. نیاز نسل جوان ما به این مراسم معنوی خیلی بیش از آن چیزی است که ما تصور میکنیم.»
بهرهگیری از فرصت شعبان برای تقویت ایمان جامعه
فرهادی با تأکید بر اینکه درباره اعتکاف شعبانیه و رمضانیه هم در روایات ما تأکید شده، میگوید: «اینها فرصتهایی است که در اختیار ماست و ما اگر میخواهیم نسل جوان خودمان را از گزند آسیبهای فضای مجازی حفظ کنیم، باید به اینها توجه کنیم. طبق تجربه به شما میگویم که استقبال نسل جوان از اعتکاف شعبانیه و رمضانیه هم مانند اعتکاف رجبیه خواهد بود. یک واقعیت میدانی و تجربه دیگر را به شما بگویم و آن اینکه حتی خانوادههایی که شاید در ظاهر چندان مذهبی به نظر نمیرسند هم دوست دارند فرزندشان با فضاهای معنوی پیوند بخورد، چون میدانند که این فضاها باعث میشود آن فرزند در آینده حتی با پدر و مادرش برخورد خوبی داشته باشد. متولیان فرهنگی کشور موظفاند این فضا را برای خانوادهها فراهم کنند. واقعاً وقتی جمعیت زیادی از نسل جوان کشور، علیرغم تمایل زیاد، موفق به حضور در اعتکاف رجبیه نمیشوند، چرا نباید دستگاههای فرهنگی فرصت بهرهمندی از این فضا را در ماه شعبان فراهم کنند؟ به نظرم این کار نیاز به یک خطشکنی دارد و باید مجموعههای فرهنگی خودجوش و مساجدی باشند که در این زمینه پیشقدم شوند.»
تأکید بر معرفی و بازخوانی فضیلتهای معنوی ایام خاص سال اما چه ضرورتی دارد و چرا ما محتاج به این بازخوانیها و تلاش برای استفاده هرچه بیشتر از این فرصتهای الهی هستیم؟ پاسخ واضح است؛ ما یک جامعه عمیقاً دینی هستیم و تأکید بر بهرهگیری از فرصتهای معنوی، موجب تقویت ایمان دینی و درواقع، حفاظت از هویت دینی جامعه خواهد بود. امری که دشمن بهشدت با آن مخالف است، مخالفتی که دلیل آن را میتوان در این بیان روشن رهبر فرزانه انقلاب مشاهده کرد: «ایمان دینی جزو مهمترین عناصر مقاومت و تحرّک این کشور است؛ مال امروز هم نیست، از ۱۳۰، ۱۴۰ سال پیش به اینطرف، هر حرکتی در این کشور انجام گرفته است که اثرگذار، جریانساز و مؤثّر بوده است، عنصر ایمان دینی حرف اوّل را در آن میزده است.»
عمل صالح در ماه معظم شعبان را قدر بدانیم
معظمله جایی دیگر در تشریح اهمیت جایگاه و تأثیر ایمان دینی ملت ایران در استحکام ساخت درونی جامعه ایرانی میفرمایند: «یکی از مهمترین نقاط قوّت ملّت ایران و جامعه اسلامی ما این است که بنیه درونی جامعه اسلامی ما قوی و مستحکم است؛ روی این فکر کنید؛ این خیلی مهم است؛ استحکام بنیه درونی نظام اسلامی و ملت ایران این استحکام بنیه نظام اسلامی، این قوّت بنیه نظام اسلامی، استحکام درونی نظام اسلامی و ملّت ایران، ناشی از ایمان است. مردم ایران مردم مؤمنی هستند؛ حتّی آن کسانی که ممکن است به چشم به نظر برسد که به بعضی از احکام اسلامی پایبندی درستی ندارند، ایمان قلبیشان خوب است؛ به خدا ایمان دارند، به دین ایمان دارند، به قرآن ایمان دارند، به ائمّه هدی ایمان دارند؛ مردم باایمانی هستند. ملّت ایران باایمان است، باعزت نفس است، با اعتمادبهنفس است؛ اینها موجب شده است که ساخت درونی ملّت ایران و نظام اسلامی استحکام پیدا کند.»
ماه معظم شعبان حتماً از بزنگاههایی است که میشود با بهرهگیری از فرصتهای معنوی موجود در آن، نهال ایمان را در دل آحاد جامعه، خصوصاً جوانان کشور آبیاری کرد. چنانکه میدانیم، در اکثر مواردی که قرآن، از عمل صالح سخن گفته ایمان به خدا را نیز مطرح کرده است. به باور مفسران بزرگی همچون علامه طباطبایی، ایمان و عمل صالح هر یک در دیگری اثر متقابل دارد و وجود هر یک مایه تکامل دیگری است. گفته شده ایمان و عمل، پیوسته قرین و لازم و ملزوم یکدیگرند و هر کجا ایمان هست عمل صالح نیز هست. برخی گفتهاند یک رابطه و وابستگی بسیار قوی معنایی بین عمل صالح و ایمان وجود دارد که آن دو را بهصورت یک واحد تقریباً جداییناپذیر بیرون میآورد؛ ایزوتسو، اسلامشناس ژاپنی، گفته است این وابستگی چندان است که میشود ایمان را به عمل صالح و عمل صالح را به ایمان تعریف کرد. باری، ما در بخش پیشین گزارش تأکید کردیم که خداوند کریم، به برخی زمانها و مکانها برای انجام اعمال عبادی شرافت داده است و ماه معظم شعبان از آن زمره است.
صدقه دادن از اعمال مهم ماه شعبان است
در این منظومه و با این مقدمه، میتوان جایگاه امری چون اعتکاف شعبانیه را به عنوان یک عمل صالح خاص و جمعی در تقویت ایمان جامعه فهم کرد. هر چند تأکید بر انجام اعمال خاص ماه معظم شعبان بهصورت فردی نیز میتواند اثرات خاص خود را داشته باشد. مرحوم شیخ عباس قمی در کتاب شریف مفاتیحالجنان در همین زمینه آورده است: «در این ماه صدقه بدهد، گرچه نصف دانه خرمایی باشد تا حقتعالی بدن او را بر آتش دوزخ حرام کند. از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده: که از وجود مبارک ایشان درباره فضیلت روزه رجب پرسیدند، فرمود: چرا از روزه شعبان غافل هستید؟ راوی عرض کرد: یابنَ رسولالله، کسی که یک روز از شعبان را روزه بدارد، چه ثوابی دارد؟ فرمود: به خدا سوگند بهشت پاداش آن است. عرض کرد: یابنَ رسولالله، بهترین اعمال در این ماه چیست؟ فرمود: صدقه و استغفار، هرکه در ماه شعبان صدقه دهد حقتعالی آن را رشد و نمو دهد همانگونه که یکی از شما بچّه شترش را رشد میدهد تا آنکه در قیامت، درحالیکه به اندازه کوه احد شده باشد به صاحبش بازگردد.»
یک کارشناس مسائل دینی در همین زمینه میگوید: «ماه شعبان از فرصتهایی که خدای متعال در اختیار ما قرار داده است که به شفاعت نبی اکرم(ص) مستقیماً این فرصت در اختیار امت قرار گرفته است؛ در صلوات شعبانیه مکرر خواندیم که «هَذَا شَهْرُ نَبِیِّكَ سَیِّدِ رُسُلِك». این فرصت را قدر بدانیم. در باب ماه شعبان یک نکتهای در روایات آمده، علت اینکه به ماه شعبان، شعبان میگویند، نقل شده که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «سَمّاهُ ربُّنا شَعبان لِتَشَعُّبِ الْخَیْرَاتِ فِیهِ». شعبههای خیرات به سوی ما جاری و نازل میشود و ابوابی از خیرات به روی ما باز میشود؛ لذا حضرت در ادامه فرمودند: «قَدْ فَتَحَ رَبُّكُمْ فِیهِ أَبْوَابَ جِنَانِهِ»، خدای متعال درهای بهشت را به روی شما باز کرده است. تشعب خیرات معنایش این است که خیرات یک سرچشمه و مبدأیی دارد و شعبی پیدا میکند و جاری میشود. یک شعبهاش صلاهًْ و یک شعبهاش صیام است، روزه است، زکات است، صلوات است، دستگیری از مؤمنین است و...»