تأثیر آرزوهای سازنده و بازدارنده (2) (پرسش و پاسخ)
پرسش:
از منظر آموزههای وحیانی چه آرزوهایی موجبات تقرب انسان به کمالات را فراهم میآورد و چه آرزوهایی باعث انحراف و انحطاط انسان و بازدارندگی از تقرب و دستیابی به کمالات میگردد؟
پاسخ:
در بخش نخست پاسخ به این سوال به مباحثی همچون: فطرت مطلقگرا، چگونگی بهرهگیری از این موهبت الهی، مفهوم آرزو و فرآیند پیدایش آرزوها پرداختیم. اینک در ادامه دنباله مطلب را پی میگیریم.
اهمیت آرزو از منظر اسلام
شکی نیست که هیچ انسانی در هیچ زمانی از ادوار تاریخ بدون آرزو و امید به آینده نبوده و بعدها نیز در هر مرتبه از علم و صنعت و تکنولوژی که قرار گیرد، به لحاظ فطری بودن این مسئله، خالی از آن نخواهد بود. بنابراین هیچ انسانی نمیتواند برای آینده خویش بدون فکر و اندیشه باشد، از اینرو به نقشه و طرح و برنامه نیاز دارد، و در اسلام هم اصل آرزو و طرح و برنامه برای زندگی، بسیار مورد تمجید و تاکید قرار گرفته است. قرآن کریم در سوره کهف آیه 46 میفرماید: «اموال و اولاد ، زرق و برق زندگی دنیاست، از آن طرف کارهای خوب و ماندنی از نظر خدا ثواب ارزشمندتر و امیدبخشی بیشتری دارد.» پیامبر اکرم(ص) هم در این زمینه میفرماید: «اعمل لدنیاک کانک تعیش ابداً، و اعمل لاخرتک کانک تموت غداً» برای دنیایت چنان عمل کن(برنامه و آیندهنگری داشته باش) که گویی تا ابد زنده خواهی ماند، و برای آخرتت چنان کار کن که گویی همین فردا خواهی مرد.(بحارالانوار، ج44، ص139، ح6) همچنین آن حضرت درباره ضرورت آرزو میفرماید: «اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزندی را شیر نمیداد، و هیچ باغبانی نهالی نمیکاشت.»(همان، ج74، ص175) امام علی(ع) نیز میفرماید: «آرزو مایه برپایی دنیا و موجب تلاش و فعالیت مردم است.(غررالحکم تمیمی آمدی، ص235)
انواع آرزوها
از منظر آموزههای وحیانی اسلام، آرزوها به دو دسته: 1- سازنده و حقیقی 2- بازدارنده و غیرحقیقی تقسیم میشود.
1- آرزوهای سازنده و حقیقی
آرزوی کمال ریشه در سرشت انسان دارد، و انسان فطرتاً و ذاتاً در جستوجوی کمال مطلق است. از اینرو به هیچ حدی از کمالات قانع نیست. این خصوصیت فطری در حقیقت، اصلیترین عامل پیشرفت تمدن بشر و تکامل جامعه انسانی است. بنابراین با توجه به اینکه انسان فطرتاً در جستوجوی کمال مطلق است، و با در نظر گرفتن این مسئله که خداوند، کمال مطلق و نهایت آرزوی انسانها است، میتوان آرزوی قرب به خدا و رضایت خداوند را به عنوان تنها آرزوی سازنده و حقیقی قلمداد کرد، زیرا فقط چنین آرزویی است که انسان را در جهت نزدیکی به خداوند و تخلق به اخلاق الهی و رسیدن به کمال حقیقی یاری میرساند. مهمترین شاخص این آرزو، ایجاد آرامش و سکینه و طمأنینه قلب است. «آگاه باشید! فقط با یاد خداست که دلها آرام میگیرد.»(رعد-28) بنابراین حرکت و تلاش در مسیر آرزوهای سازنده که همان مسیر کسب رضایت الهی است، از مصادیق ذکر به شمار رفته و آرامش قلبی را برای انسان به ارمغان میآورد.
2- آرزوهای بازدارنده و غیرحقیقی
از منظر قرآن کریم، آرزوهای مذموم و نکوهششده و بازدارنده، آرزوهایی هستند که انسان را مشغول لهو و لعب و سرگرمیهای بیهوده و بیهدف دنیایی میکنند، و نتیجه و بهرهای که کمالآفرین باشد عاید انسان و جامعه نمیشود. مرحوم علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیه 3 سوره حجر درباره دستور خدا به پیامبراکرم(ص) درباره کافران و شیوه برخورد با آنها مینویسد: «این بیچارگان از زندگیشان جز خوردن و سرگرمی به لذات مادی و دلخوش داشتن به آرزوها و تمایلات واهی، بهره دیگری ندارند و مقام خود را تا افق حیوانیت پایین آوردهاند. بنابراین آنها را به حال خود واگذار کرده و در زمره انسانها به حساب نیاور».(المیزان، ج12، ص140) بنابراین اگر کسی نداند چه آرزوهایی عقلانی، وحیانی و دستیافتنی است، تنها عمر خود را صرف خیالات و موهوماتی میکند که هیچگاه به آنها دست نخواهد یافت، از اینرو سزاوار است انسان همت خود را در راه تحصیل آخرت به کار اندازد و آروزهایی که او را از مبدأ و معاد بازمیدارد به فکر و دل خود راه ندهد. البته آموزههای وحیانی اسلام به امور مادی و دنیوی مومنین بیتوجه نبوده و همواره تاکید میکند که «سهم خود را از دنیا فراموش نکن».(قصص-77) و در جای دیگر میفرماید: «از خوراکیهای پاک و پاکیزه بخورید».(بقره-57) لذا نگاه مومنین به نعمات و حسنات دنیا، نگاه توحیدی است، و استقلالی برای آنها منهای خدای متعال قائل نیستند و با این منظر از حسنات دنیا بهره میگیرند تا توشه آخرت خود را تقویت نمایند.
(ادامه دارد)