آثار و برکات وفای به نذر

علی پوریا 
انسان نیازهای بزرگی دارد که دسترسی به آنها جز از طریق جلب نظر الهی امکانپذیر نیست؛ هر چند که دعا به درگاه خدا مهمترین راه جلب عنایت الهی است، اما گناهان و خطاها و اموری هست که موجب حبس دعا و عدم پذیرش آن از سوی خدا می شود، در اینجاست که بندگان خدا برای جلب نظر و توجه و عنایت خدا و پذیرش دعایشان به وسایل و ابزارهایی متوسل می شوند که شامل استغفار و توبه و تضرع و انابه به درگاه خدا یا شفاعت معصومان(ع) از طریق صلوات و توسل یا نذر و مانند آنها است.
چیستی نذر
نذر در لغت به معنای ملزم ساختن خویش بر امری است که از قبل الزامی بر انجام آن نیست(مفردات الفاظ قرآن کریم، ص 797)، و در اصطلاح فقه اسلامی و فرهنگ قرآنی، التزام به انجام یا ترک عمل به گونه ای مخصوص(جواهر الکلام، ج 35، ص 365) با گفتن صیغه مخصوص نذر مانند «لله علیّ ان افعل هذا یا لا افعل ذاک» است؛ یعنی بر خود لازم می کنم تا در صورت برآورده شدن حاجت چون فرزندآوری، برای خدا کاری را انجام یا ترک کنم که مشروع باشد؛ بنابراین تا پیش از برآورده شدن حاجت لازم نیست تا متعلق نذر را انجام دهد، اما پس از برآورده شدن، لازم است تا به متعلق نذر خویش عمل کند و اگر عمل نکند و بی وفایی نشان دهد، گناه کرده است؛ یعنی همانند کسی است که نماز واجب خویش را ترک کرده است. 
از همین رو، لازم است تا  انسان نذری نکند و امری را بر خود لازم نسازد و اگر چنین کرد، باید به نذر خویش وفا کند و نیز متعلق  نذر او چیزی باشد که از عهده اش بر بیاید. 
خواندن صیغه نذر، پیش‌شرط انعقاد نذر
امام خمینی می‌فرماید: صیغه نذر عبارتی است که مفاد آن قرار دادن انجام یا ترک عمل بر ذمه خویش است برای خدای متعال؛ به اینکه بگوید: «لله علیّ ان اصوم» یعنی برای خدا بر من است که روزه بگیرم؛ یا بگوید: «لله علیّ ان اترک شرب الخمر» یعنی برای خدا بر من است که شراب خوردن را ترک کنم و بعید نیست انعقاد نذر با هر آنچه که هم‌معنی و مترادف «لله علیّ» هست از هر لغتی که باشد مخصوصاً برای کسی که عربی را خوب نمی‌داند. البته اگر فقط گفته شود «علیّ کذا» یعنی بر من است چنین و چنان، نذر منعقد نمی‌شود هرچند که در ضمیر و قلب خویش «لله» را نیت کرده باشد و اگر بگوید: «نذرت لله ان اصوم» یعنی: نذر کردم برای خدا که روزه بگیرم. یا بگوید: «لله علیّ نذر صوم یوم»؛ یعنی بگوید: برای خدا بر من است نذر روزه یک روز، منعقد نمی‌شود با اشکالی که دارد، پس احتیاط ترک نشود.( موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۲۴، القول فی النذر، مسالة ۱) پس در انعقاد نذر باید صیغه مخصوص یعنی «لله علی کذا» خوانده شود. برای نذر کردن می توان چنین نیت کرد: برای خدا بر عهده من باشد که اگر مثلا بیمارم شفا یافت یا فرزندم در کنکور قبول شد یا فلا حاجتم برآورده شد فلان مقدار پول برای امام حسین (ع) یا حضرت ابوالفضل و در راه شادی روح آنها به فقراء بدهم و یا برای اقامه مجلس روضه او بدهم و یا موارد مشابه. امام صادق (ع) در روایتی که در شأن نزول همین آیه «یوفون بالنذر» از آن حضرت صادر شده، فرموده است: هنگامی که امام حسن و امام حسین (ع) مریض بودند ، روزی پیامبر خدا(ص) به ملاقات آنها آمد و به علی(ع) فرمود: خوب است جهت سلامتی فرزندانت نذر کنی. علی(ع) فرمود: من نذر می کنم چنانچه این دو بهبود یابند، سه روز را به جهت تشکر از خداوند روزه بدارم. سپس فاطمه(ع) و همچنین فضه که خادمه آنها بود، همین نذر را تکرار کردند و خدای متعال لباس عافیت را به اندام آن دو امام پوشاند و ایشان نیز روزه گرفتند. (میزان الحکمه، ج۱۰، ص۴۸)
شرایط و احکام نذر
نذر یک عمل عبادی است که لازم است تا شرایط و احکام اعمال عبادی در آن مراعات شود. بنابراین خواه در صحت نذر و خواه در پذیرش و قبولی نذر از سوی خدا لازم است تا این شرایط و احکام مراعات شود. برخی از مهمترین شرایط و احکام نذر علاوه بر عقل نذر کننده، مکلف بودن و بالغ بودن و مختار و آزاد بودن ، عبارتند از:
1.مشروعیت متعلق نذر: نذر زمانی واجب می شود که متعلق نذر مشروع باشد و از نظر شرعی خلاف شریعت نباشد؛ بنابراین شخص نمی‌تواند نذر کند که واجب را ترک کند یا حرامی را مرتکب شود.
2. ادای صیغه نذر: نذر مانند عهد و عقدی است که دارای صیغه و قواعد مخصوص خود است؛ بنابراین تا زمانی که صیغه نذر گفته و خوانده نشود، واجب و الزامی نیست ، هر چند که می‌تواند نذرش را ادا کند؛ از طرفی نیازی نیست که صیغه نذر به عربی خوانده شود، همان طور که نیازی نیست تا صیغه عقد ازدواج یا معاملات و بیع به عربی باشد؛ اما لازم است تا شرایط و ضرورت‌های 
صیغه مراعات شود که شامل بیان متعلق نذر، الزام عمل بر خود، ذکر نام خدا و مانند آنها است.
3.  لزوم ذکر نام خدا: مهم‌ترین شرط صیغه نذر لزوم ذکر نام خدا در صیغه عقد نذر است؛ بنابراین باید نام های عام خدا چون «الله» و «الرحمن» و مانند آنها در زبان عربی یا خدا در زبان فارسی در صیغه عقد گفته شود.(آل عمران، آیه 35؛ مریم، آیه 26) باید توجه داشت که از نظر قرآن، الله و الرحمن هر دو از نام های الهی هستند که جامع همه صفات الهی هستند؛ بنابراین 
می‌توان به جای یکدیگر به کار برد.(اسراء، آیه 110)  از همین رو حضرت مریم(س) در نذر خویش می فرماید: «انی نذرت للرحمن صوما؛ همانا من برای خدای رحمن نذر روزه کردم.»(آل عمران، آیه 26) همچنین بر اساس آیه 35 سوره آل عمران، به نظر می رسد گفتن جمله «ربّ انی نذرت لک» به قصد انشاء صیغه نذر کفایت 
می‌کند؛ پس در زبان فارسی اگر چنین بگوید:«پروردگارم برایت نذر کردم چنین کنم...» کفایت می‌کند.
4. لزوم قصد قربت: از دیگر شرایط صحت صیغه عقد نذر، قصد قربت به خدا است؛ و اگر قصد قربت مد نظر نباشد، صیغه صحیح نیست و منعقد نمی شود و چیزی بر نذرکننده نیست.(آل عمران، آیه 35؛ مریم، آیه 36)
5. لزوم اخلاص در نذر: لازم است تا نذر کننده در نذر خویش خلوص داشته باشد و غیر خدا را در امر نذر دخالت ندهد تا مورد پذیرش خدا قرار گیرد. (آل عمران، آیات 35 و 36؛ انسان، آیات 7 تا 9 و 22)
6. وجوب وفای به نذر: کسانی که در قالب صیغه نذر، نذری کرده اند ، پس از قبول شدن نذرشان و برآورده شدن 
حاجتشان می بایست به آن وفا کنند و نمی توانند به متعلق نذر نپردازند؛ زیرا چنین کاری، از مصادیق «ظلم» و قرار گرفتن در جرگه «ظالمین» است.(بقره، آیه 270؛ مریم، آیه 26؛ حج، آیه 29؛ انسان، آیه 7)
7.مشروعیت متعلق نذر: متعلق نذر باید مشروع باشد؛ بنابراین، نمی توان نذری بر ترک انفاق یا ترک همبستری یا خوردن حرامی چون شراب کرد؛ زیرا چنین نذری باطل و غیر صحیح است و منعقد نمی شود.
کارکردها و آثار و برکات نذر
انسان می‌تواند برای حوائج فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی و مادی و معنوی از نذر بهره گیرد، از همین رو، می توان برای اموری چون شفای بیمار(انسان، آیه 7)، فرار از تنگناهای اجتماعی(مریم، آیه 26)، تقرب به خدا(آل عمران، آیه 35)،  فرزندآوری، کسب مقامات معنوی و عرفانی و مانند آنها نذر کرد، اما باید دانست که اگر به نذر خویش وفا نکند، در جرگه ظالمین در می آید که در این صورت خشم و عذاب خدا را به جان خریده  و خدا هیچ نصرت و یاری به او نخواهد کرد.(بقره، آیه 270) 
بنابراین، کسی که نذر می‌کند هر چند که نذری کوچک باشد باید بدان وفا کند تا از پاداش های الهی از جمله نصرت و بهشت و نعمت های آن و رهایی از دوزخ و 
عذاب‌های آن بهره مند شود.(همان؛ انسان، 
آیات 7 تا 12)
خدا به مومنان هشدار می دهد که نسبت به نذر، علم و آگاهی تمام دارد حتی اگر دیگران نسبت به آن آگاهی نداشته باشند؛ بنابراین، باید با توجه به علم الهی نسبت به همه امور آشکار و نهان، نسبت به نذرهای خویش پایبند بوده و بدان وفا کنند تا از خشم الهی در امان باشند و از پاداش های عام و خاص الهی بهره مند شوند.(بقره، آیه 270؛ انسان، آیات 7 تا 12)
در صورت عدم تحقق شرط نذر، لازم نیست که نذرکننده بدان وفا کند (آل عمران، آیات 35 و 36)، اما اگر به آن وفا کند، بی گمان از فواید دیگری بهره‌مند می‌شود؛ زیرا هدف از نذر هر چند که تحقق شرط نذر است، اما خلوص و تقرب به خدا را نیز به دنبال دارد که این فایده‌ای بزرگ برای انجام نذر است؛ از همین رو مادر مریم(س) با آنکه شرط نذرش تحقق نیافته بود، ولی به نذر خویش وفا کرد و خدا نیز توجهات خاصی به او و فرزندش مریم(س) نمود و مریم، مادر عیسی (ع) و از زنان بزرگ عالم هستی و اسوه زنان و مردان مومن شد. (همان؛ تحریم، آیات 11 
و 12)
بنابراین، کسانی که به نذر خویش وفا می‌کنند، نه تنها خدا مددکار آنان در دنیا و آخرت است(بقره، آیه 270)، بلکه پاداش های خاصی نیز برای آنان فراهم 
می‌کند که شامل ورود به بهشت و رهایی از دوزخ و عذاب‌های سخت قیامتی(انسان، آیات 7 تا 12)، شادابی و شادمانی در قیامت(همان)، رهایی از ترس قیامت و مواقف آن(همان)، رهایی از گروه ظالمین(بقره، آیه 270)، 
بهره‌مندی از عنایت و تفضلات خاص الهی
(آل عمران، آیات 35 و 36) و تقرب به خدا و قبولی نذر و اعمال(همان) می‌شود.
اصولا خیرات و مبرات در راه خدا بسیار ارزشمند است و اگر کسی کار نیکی را بر خود واجب کند، باید به آن وفا کند و اگر چنین کند و در راه خدا بذل و بخشش داشته باشد، مورد عنایت خدا قرار می گیرد خواه در قالب نذر باشد یا غیر آن.