چه بسیار عالمانی که جاهلند!

شوخى نيست كه در حديثى يك پيشواى مردم بگويد: خدا دو حجت دارد (حجت به امام و پيغمبر گفته مى‏شود) : حجت ظاهر و حجت باطن؛ حجت ظاهر انبيا هستند و حجت باطن عقول مردم. 
اين حديثى است كه از مسلّمات احاديث شيعه است و در «كافى» هست. 
جهلى كه در اين حديث آمده نيز نقطه مقابل عقل است و عقل در روايات اسلامى آن نيرو و قوّه تجزيه و تحليل است. در غالب مواردى كه مى ‏بينيد اسلام جاهل را كوبيده، جاهل در مقابل عالم و به معنى بى ‏سواد نيست،بلكه جاهلْ ضد عاقل است. 
عاقل كسى است كه از خودش فهم و قدرت تجزيه و تحليل دارد و جاهل كسى است كه اين قدرت را ندارد.
ما خيلى افراد عالم را مى ‏بينيم كه عالمند ولى جاهلند؛ عالمند به معنى اينكه فرا گرفته از بيرون زياد دارند،خيلى چيزها ياد گرفته‏اند؛اما ذهنشان يك انبار بيشتر نيست، خودشان اجتهاد ندارند،استنباط ندارند، تجزيه و تحليل در مسائل ندارند.
اين‏جور اشخاص از نظر اسلام جاهلند يعنى عقلشان راكد است. ممكن است علمش زياد باشد ولى عقلش راكد است.
*مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (تعليم و تربيت در اسلام) ج‏22، صص: 860- 859- با تلخیص و ویرایش