آداب و شرایط میزبانی و مهمانی در آمـوزه‌های دینـی

 

 

فرشته محیطی

انسان موجودی اجتماعی است و معاشرت با دیگران را برای ارضای نیازهای بدنی و روانی و آسایشی و آرامشی نیاز دارد. بنابراین با ازدواج، فرزندآوری، دوستی و مانند آنها این نیازهای گوناگون خویش را برآورده می‌سازد.

بی گمان در معاشرت‌های اجتماعی، رفتارهایی انجام می‌شود که یکی از آنها میزبانی و مهمانی است. از نظر قرآن، این عمل نیک بهتر است به گونه‌ای انجام شود که تامین‌کننده اهداف الهی نیز باشد. از آنجا که میزبانی و مهمانی جزو افعال مکلفین است، قوانین و احکام و آدابی برای آن بیان شده که نویسنده در این مطلب با بهره‌گیری از آیات قرآن، به آنها پرداخته است. 

***

آداب میزبانی و مهمانی در قرآن

میزبانی از مهمان آشنا و بیگانه از مصادیق احسان و اکرام است؛ اما همان گونه که احسان در قالب انفاقات مالی باید مخلصانه و به دور از منت و اذیت باشد و احترام و شخصیت گیرنده صدقه و انفاق حفظ شود، میزبان نیز باید این‌گونه باشد و رفتاری که بیانگر کوتاهی در میزبانی یا اذیت و منت باشد، بروز ندهد؛ چنان‌که بر مهمان است تا رفتاری به دور از نزاکت و شخصیت میزبان نداشته باشد و اسرار میزبان را حفظ کند. مهمانی به معنای دعوت به ضیافت و مهمان کردن، امری پسندیده و خصلتی نیکو است؛ زیرا بیانگر ویژگی محسنین و مکرمین است که از صفات الهی مؤمنان است. از همین رو در اسلام و قرآن بر مهمانی توجه ویژه شده و آداب و احکامی برای آن بیان شده است.

بر اساس گزارش‌های قرآنی، پیامبران از جمله حضرت ابراهیم(ع) از مهمان حتی بیگانه به شکلی آبرومندانه و کریمانه پذیرایی می‌کردند(هود، آیه 69؛ ذاریات، آیه 24 تا 27) و پیامبر گرامی(ص) در میزبانی و اطعام مهمانان تلاش می‌کرد.(احزاب، آیه 53) مؤمنان نیز با بهره‌گیری از این اسوه‌های الهی(ممتحنه، آیات 4 تا 6؛ احزاب، آیه 21)باید به امر مهمانی و ضیافت توجه داشته باشند.

از مهم‌ترین آداب مهمانی می‌توان به اموری چون: تحیت و سلام مهمانان به میزبان(هود، آیه 69؛ حجر، آیات 51 و 52؛ ذاریات، آیات 24 تا 27)، پاسخ میزبان به جواب سلام مهمان قبل از هر سخن و گفت‌وگو(همان)، پرسش نکردن از مهمان درباره تهیه کردن غذا و نوع آن(همان)، تهیه غذا برای مهمان(همان)، شتاب در تهیه و آماده کردن غذا بی‌درنگ و بی‌تامل(همان)، در دسترس قراردادن غذا و دعوت مهمان به خوردن و آشامیدن(ذاریات، آیات 24 تا 27)، مباشرت میزبان در پذیرایی از مهمان(همان؛ هود، آیه 69؛ یوسف، آیه 31)، رعایت حال میزبان از سوی مهمان(احزاب، آیه 53)، پذیرایی شایسته از مهمان و عدم رفتار نادرست نسبت به مدعو.(نساء، آیه 148)

حفظ حرمت مهمان

 انسان‌های عاقل که به رشد و تکامل عقلی رسیده‌اند، تکریم شایسته مهمان را عین تکریم شخصیت خود می‌دانند؛ از همین رو هر گونه تعرض به شخصیت مهمان از سوی دیگران را نیز بر نمی‌تابند و به مقابله بر می‌خیزند؛ زیرا هتک حرمت حریم مهمان از سوی دیگران، همانا هتک حرمت میزبان است. از همین رو حضرت لوط(ع) به دفاع از مهمان خویش می‌پردازد و با قوم همجنس باز و مُسرف خویش درگیر می‌شود.(هود، آیات 77 و 78؛ حجر، آیات 68 و 69)

بنابراین، از کلیدی‌ترین مسائل و احکام مهمانی، حفظ حرمت مهمان در ابعاد گوناگون از جمله در شیوه پذیرایی و نیز تامین امنیت جانی و مالی و عرضی مهمان است.(همان) شیوه پیامبران این‌گونه است که برای حفظ حرمت مهمان همه اقدامات تامینی انجام می‌شود که نمونه آن پیشنهاد به مهاجمان برای ازدواج با دختران لوط(همان)، تحریک عواطف مهاجمان با اشاره به عقلانیت و اخلاق فطری و رشد عقلی(همان)، دعوت به رعایت تقوا(همان)، پذیرایی با بهترین غذاها از نظر کمیت و کیفیت(هود، آیه 69؛ ذاریات، آیه 26)، پذیرایی با نوشیدنی و خوردنی و میوه‌ها و مانند آنها(همان؛ یوسف، آیه 31)، فراهم‌آوری بهترین وسایل نشستن و خوردن و ابزارهای مناسب برای پذیرایی همچون متکا، ظرف و کارد(همان)، سخاوت کریمانه در پذیرایی با بهترین‌ها(هود، آیه 69)، نشاندن در برترین و بهترین جایگاه(یوسف، آیه 99 و 100)، مباشرت در پذیرایی(ذاریات، 24 تا 26)، پذیرایی مطلوب و قابل قبول از مهمان و نشاندن در بهترین منزلگاه(یوسف، آیه 59) و مانند آنها است.

البته میزبان می‌تواند مهمانی را از ورود به خانه و محل سکونت خاص خویش منع کند یا حتی درخواست مهمانی و قرار گیری در مقام میزبان را نپذیرد و ضیافتی نداشته باشد (نور، آیات 27 و 28؛ احزاب، آیه 53)، اما وقتی مهمانی را پذیرفت می‌بایست مراعات مهمان را با توجه به شخصیت و جایگاه او بکند.

همچنین از احکام مهمانی آن است که مهمان هنگام ورود به میزبان سلام کند و میزبان سلام او را پاسخ دهد.(حجر، آیات 51 و 52؛ نور، آیه 27)

از نظر قرآن، مهمان باید به ظرف غذا ننگرد و تجسس نکند(احزاب، آیه 53) و پیش از موعد نرود و پس از پایان مهمانی ننشیند(همان) و بی‌هماهنگی و بدون برنامه‌ریزی به مهمانی نرود یا خارج نشود(همان؛ نور، آیات 27 و 28) و به اهل خانه در صورت تحقق شرایط سلام کند(همان) و اگر میزبان دعوت مهمانی و ضیافت را به دلایلی نپذیرفت دلخور نشود؛(همان؛ کهف، آیه 77)؛ زیرا عدم پذیرش مهمان، اختیاری مشروع است(نور، آیه 28)؛ زیرا عدم دلخوری و پذیرش ردّ مهمان‌، خود عامل رشد و تزکیه برای مهمان است.(همان)

همچنین از غذایی که میزبان فراهم آورده بخورد و او را به رنج یا نگرانی نیندازد(هود، آیات 69 و 70؛ ذاریات، آیات 24 تا 28) و اگر به گونه‌ای عمل شد که اسباب نگرانی یا ناراحتی میزبان شد، باید اقدام به برطرف کردن نگرانی شود.(همان)

در مهمانی بزرگانی چون پیامبر(ص) و رهبران و اولیای الهی لازم است تا نکاتی مد نظر قرار گیرد که شامل عدم حضور پیش از موعد(احزاب، آیه 53)، ترک خانه و مهمانی پس از صرف غذا(همان)، عدم اقامت طولانی در خانه و مکان مهمانی(همان)، عدم جلوس برای مجالست و گفت‌وگو و مذاکره (همان) و مانند آنها است. ترتیب دادن مهمانی برای مؤمنان امری نیکو است که پیامبر خدا(ص) نیز انجام می‌داده است و بر مؤمنان است تا در مهمانی بزرگان و رهبران خویش شرکت کنند و بهانه نیاورند.(همان) البته کاری نکنند که میزبان اذیت شود، بلکه به گونه‌ای عمل شود که موجب آرامش و آسایش باشد؛ زیرا بزرگان حیا می‌ورزند و هر چند که برخی از رفتارهای مهمان آنان را می‌آزارد اما با کرامت به روی خویش نمی‌آورند، ولی مهمان می‌بایست حرمت حریم بزرگان را نگه دارد و با رفتار خویش موجبات آزار ایشان را فراهم نیاورد.(همان)

ارزش و آداب مهمانی در سیره و کلام ائمه(ع)

چنان‌که بیان شد، مهمانی به معنای دادن ضیافت و پذیرایی از دیگری جزو مکارم اخلاقی و معاشرت نیک  و پسندیده اجتماعی است که آموزه‌های دینی بر آن تاکید دارد. پیامبر اکرم(ص) فرمود: لاخَیرَ فی مَن لایُضیفُ؛ کسی که مهمان دعوت نمی‌کند و مهمانی نمی‌دهد، خیر و امیدی در وجود او نیست.(المحجّة‌البَیضاء، ج ٣، ص ٣٢)

اصولا از نظر اسلام،چون مکارم اخلاقی در مؤمن به تمامیت رشد خود رسیده است، از همین رو مهمانی دادن جزو صفات کریمانه مؤمنان دانسته شده است؛ چنان‌که پیامبر گرامی اسلام می‌فرماید: لایُضیفُ الضَّیفَ الاّ كُلُّ مُؤمنٍ؛ هر مؤمنی باید که مهماندوست و مهمان‌نواز باشد. (مستدرک، ج ١٦، ص ٢٥٧)

هر چند که امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: أَضَفْ بِطعامِكَ وَ شرابِكَ مَن تُحِبُّهُ فی‌اللهِ تعالی؛ آن کسی که او را به خاطر خدای متعال دوست می‌داری در خورد و خوراکت مهمان و شریکش کن. (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٦١) اما شکی نیست که بهترین و برترین مهمان همان مؤمنان حقیقی هستند که نشست و برخاست و معاشرت با آنان علاوه‌بر دنیا، به عنوان «صدیق حمیم» در آخرت نیز استمرار دارد و انسان را به سوی خدا رفعت و تقرب می‌بخشد.

در ارزش مهمانی همین بس که رسول اكرم (ص)فرمود:كُلُّ بَيْتٍ لَا يَدْخُلُ فِيهِ الضَّيْفُ لَا يَدْخُلُهُ الْمَلَائِكَة؛ هر خانه اى كه ميهمان بر آن وارد نشود، فرشتگان واردش نمى شوند. (جامع السعادات‌، ج ٢‌، ص ١١٧)

همچنین آن حضرت فرمودند: اَلضَّيفُ يَنزِلُ بِرِزقِهِ وَ يَرتَحِلُ بِذُنوبِ أَهلِ البَيتِ؛ ميهمان، روزى خود را مى آورد و گناهان اهل خانه را مى برد.(مستدرک، ج ١٦، ص ٢٥٨)

مولی امیرالمؤمنین‌(ع) می‌فرماید: ما مِن مُؤمِنٍ یَسمَعُ بِهَمسِ الضَّیفِ و فَرِحَ بِذلِكَ غُفرِتْ لَهُ خَطایاهُ وَ إن كانت مُطبَقَةً بَینَ السَّماءِ والاَرض؛ هر مؤمنی که با شنیدن صدای همهمه (ورودی) مهمان احساس خوشحالی کند، گناهان او هر چند به فاصله زمین تا آسمان باشد آمرزیده می‌شود! (جامع السعادات‌، ج ٢‌، ص ١٥٠)با حضور مهمان، شرایط در زندگی میزبان تغییر می‌کند؛ زیرا حضور فرشتگان بیانگر بشارت و استغفار و مانند آنها است که در آیات قرآن و روایات دیگر بر آن تاکید شده است.(غافر، آیه 7؛ شوری، آیه 5) از همین رو ایشان در جایی دیگر می‌فرماید: اِذا جاءکَ ضَیفٌ فَاعْلَمْ أَنّ الله قَدمَنَّ عَلَیکَ اِذ بَعَثَهُ اِلیکَ لِیَغِفِرَ لَکَ ذَنبکَ؛ وقتی مهمان بر تو وارد می‌شود این را بدان که خدا بر تو منّت نهاده که تو را میزبان او قرار داده تا بدین وسیله گناهانت را بیامرزد و تحت مغفرت قرار دهد. (لئالی‌الاخبار، ج ٣، ص٦٦)

رسول اکرم(ص) می‌فرماید: إنَّ الضَّیفَ اِذا جاءَ فَنَزَلَ عَلَی القَومِ جاءَ بِرِزقِه مَعَهُ مِن السَّماء فاذا أكَلَ غَفَراللهُ لَهُمْ بِنِزولِهِ عِلیهِم؛ زمانی که مهمان بر قومی وارد شود با روزی آسمانی و مقدّر خود وارد می‌شود و هنگامی که غذا را تناول کرد خداوند همة آنها را به پاس نزول او مشمول آمرزش خود قرار می‌دهد. (وسائل، ج ١٦، ص ٥٥٧)

درباره مولی امیرالمؤمنین‌(ع)روایت است که: یک روز حضرت امیر(ع)‌گریه می‌کردند. از ایشان علت را جویا شدند. فرمود:‌لَم یَأتِنی ضَیفٌ مُنذُ سَبعةِ اَیّامٍ! أخافُ أَنْ یكونَ اللهُ أهاننی؟؛ امروز هفت روز است که مهمان بر من وارد نشده! خوف آن را دارم که خداوند عنایتش را از من سلب کرده باشد؟ (جامع‌السعادات، ج ٢، ص ١٥٠)

از نظر اسلام همان گونه که مهمانی دادن مستحب و نیک است که پیامبر(ص) انجام می‌داد (احزاب، آیه 53)، پذیرش دعوت به مهمانی نیز نیک است. (همان)

 پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: مَن لَم یُجبِ الدَّعوَةَ فَقَد عَصَی اللهَ و رسولَه؛ اگر کسی دعوت مهمانی را اجابت نکند، در حقیقت او‌،خدا و رسولش را معصیت کرده است. (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٤٨)

همچنین امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: مِنَ الجَفاءٍ أَنْ یُدعَی الرّجُلُ اِلی طَعامٍ فَلایُجیبُ اَویُجیبُ فَلا یَأْكُلُ؛ کسی که او را به مهمانی دعوت کنند و او اجابت نکند و یا اگر اجابت کرد از غذای میزبان نخورد این نشانة بی‌مهری و جفاکاری او است. (بحارالانوار، ج ٧٤، ص ١٧٤)

البته لازم است تا مهمان به گونه‌ای عمل نکند که میزبان در سختی بیفتد؛ از همین رو پيامبر خدا (ص) فرمودند: لا يَتَكَلَّفَنَّ أحَدٌ لِضَيفِهِ ما لا يَقدِرُ؛ هيچ كس نبايد بيش از توانش خود را براى ميهمان به مشقّت اندازد. (ميزان الحكمة‌، ج ٢‌، ص ١٧٢٠)

پذیرایی می‌بایست با توجه به شرایط مهمانی باشد، نه تکلف و نه بدون تکریم، لذا امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: اذا اَتاكَ اَخوكَ فَآتِهِ بِما عِنَدكَ وَ اِذا دَعَوتَهُ فَتَكلَّفْ لَهُ؛ اگر برادر دینی تو (بی‌دعوت) بر تو وارد شد آنچه در منزل داری از او پذیرایی کن و اگر با دعوت قبلی به نزد تو آمد برایش تهیه ببین. (جواهر‌الکلام، ج ٣٦، ص ٤٧٥)

پس اگر میزبان مهمانی را دعوت کرده باید سنگ تمام بگذارد و سخاوت خویش را به نمایش گذارد؛ چنان‌که امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: إنَّ الجَوادَ كُلَّ الجوادِ مَنْ بَذَلَ ما عِندَهُ؛ کمال سخاوت و جوانمردی در آن است که میزبان آنچه از وسائل پذیرایی در اختیار دارد از مهمان خود دریغ نکند. (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٦٥٥)

شکی نیست که مهمانی دادن آثار مادی و معنوی برای میزبان و مهمان دارد و هر دو از آن بهره مند می‌شوند؛ زیرا انسان نیازهای عاطفی و مادی و آسایشی دارد که در مهمانی بخشی از آن تامین می‌شود. امیرالمؤمنین‌(ع)فرمودند:قوُتُ الأَجسادِ اَلطّعامُ وَ قوُتُ الأَرواحِ اَلاِطعامُ؛ غذای بدن، طعام خوردن است و غذای روح اطعام دادن! یعنی همان مهمانی دادن.(بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٥٦)

چنان‌که گفته شد میزبان باید در تکریم مهمان بکوشد و بهترین شرایط کمی و کیفی را برایش فراهم آورد. اگر میزبان چنین کند دنیا و آخرت خویش را آباد کرده است؛ چنان‌که امیرالمؤمنین‌(ع)می فرماید: الضّیفُ دَلیلُ الجَنّةِ وَ مَن لَمْ یُكرِمِ الضَّیفَ فَلیسَ مِنّی؛ مهمان، راهنما به سوی بهشت است. هر کس مهمان را حرمت و گرامی ندارد او پیرو من نیست. (لئالی‌الاخبار، ج ٣، ص ٦٦)

این تکریم بابد با تحقق همه شرایطی باشد که در عرف معروف آن را تکریم و احترام می‌دانند. این عمل گاه با قیام و ایستادن برای مهمان و گاه پذیرایی بی‌واسطه و گاه قرار دادن لقمه به دست مهمان و مانند آنها با توجه به عرفیات است؛ از همین رو مولی امیرالمؤمنین‌(ع)می فرماید: اَكرِمْ ضَیْفَكَ وَ اِن كانَ حقیراً وَ قُم عَن مَجلِسِكَ لِأِبیكَ وَ مُعَلِّمِكَ و إنْ كُنتَ امیراً؛ مهمانت را گرامی بدار هر چند (به نظرت) حقیر و کوچک باشد و به احترام پدر و استادت از جا برخیز هر چند خود حاکم و فرمانروا باشی. (فهرست غرر، ص ٢١١)

همچنین آن حضرت می‌فرماید: ثلاثٌ لایُستُحیی مِنهُنَّ: خِدمةُ الرَّجُلِ الضَّیفَ، وَ قِیامُهُ عَن مجلِسهِ لِأَبیهِ و مُعَلِّمِهِ، و طَلَبُ الحَقِّ وَ إن قَلَّ؛ سه چیز است که در آن شرم و حیا وجود ندارد: میزبان (هر کس که باشد) شخصاً از مهمان خود پذیرایی کند، در برابر پدر و استاد خود به پا خیزد و حق خود را هرچند کم و اندک باشد بستاند. (مستدرک، ج ١٦، ص ٢٦٠)

در همین راستا امام موسی‌بن‌جعفر(ع) می‌فرماید: اِنَّ رَسولَ اللهِ كانَ اِذا اَتاهُ الضَّیفُ أكَل مَعَهُ و لَم یَرفَعْ یَدَهُ مِن الخِوانِ حتّی یَرفَعَ الضَّیفُ؛ رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله)هرگاه مهمان بر ایشان وارد می‌شد حضرت شخصاً با او هم غذا می‌شدند و تا زمانی که مهمان هنوز دست از غذا برنداشته حضرت دست از غذا نمی‌کشیدند. 

(وسائل، ج ١٦، ص ٥٥٩)

امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: اِنّ الزائِر اِذا زارالمَزورَ فَأكَلَ مَعَهُ اَلقَی عَنهُ الحِشمَةَ وَ اِذا لَمْ یَأكُلْ مَعَهُ یَنقَبِضْ قَلیلاً؛ مهمان زمانی که وارد خانه می‌شود اگر صاحب‌خانه با او هم‌غذا شود حُجب و حیا را از بین می‌برد وگرنه، مهمان تا اندازه‌ای احساس گرفتگی و شرمندگی می‌کند. (فروع کافی، ج ٦، ص ٢٨٦)

بنابراین، میزبان باید در تکریم مهمان چنان باشد که گویی در حال تکریم پیامبران الهی است؛ زیرا مهمان‌، فرستاده خدا به سوی هر خانه‌ای است؛ مولی امیرالمؤمنین‌(ع)در این باره می‌فرماید: مَن اَكرَمَ الضَّیفَ فَكَأَنّما اَكرَمَ سَبعینَ نبیاً؛ کسی که مهمان را گرامی بدارد گویا هفتاد پیغمبر را گرامی داشته است! (لئالی‌الأخبار، ج ٣، ص ٦٦)

البته اگر کسی بخواهد معاشرت داشته باشد، این معاشرت همیشه دو سویه است؛ پس کسی که مهمانی نمی‌رود در حقیقت دوست ندارد میزبان باشد. از همین رو امام رضا(ع) می‌فرماید: اَلسَّخِیُّ یأكُلُ مِن طعامِ النّاسِ لِیأَكُلُوا مِن طَعامِه؛ آدم سخاوتمند از طعام مردم می‌خورد و دعوت را اجابت می‌کند تا مردم نیز از طعام او بخورند (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٤٦)

امام جعفرصادق(ع) نیز می‌فرماید: تُعرَفُ مَودَّةُ الرَّجُلِ لِأَخیهِ بِأَكلِهِ مِن طعامِه؛ میزان علاقة شخص به برادر دینی خود از خوردن طعام او معلوم می‌ شود. (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٤٩)

ضرورت پرهیز از مهمانی بدون دعوت

باید تلاش کرد که ناخوانده مهمان کسی نشد که شرایط را برای خود سخت خواهد کرد؛ زیرا امام جعفرصادق(ع) می‌فرماید: مَن اَكَلَ طعاماً لَم یُدْعَ اِلَیهِ فَكَأَنَّما أَكَلَ قِطعةً مِن نارٍ؛ کسی که غذایی که بدان دعوت نشده بخورد گویا پاره‌ای از آتش را خورده است! (جواهر‌الکلام، ج ٣٦، ص ٤٦٩)

همچنین پیامبر گرامی اسلام (ص)می فرماید: مَن مَشی اِلی طعامٍ لَم یُدْعَ اِلیهِ فَقَد دَخَل سارِقاً وَ خَرجَ مُغیراً؛ کسی که به سفره‌ای برود که بدان دعوت نشده، او در حقیقت به عنوان یک سارق به آنجا وارد شده و یک غارتگر از آنجا بیرون می‌رود! (شهاب‌الاخبار، ص ٢٢٤)

همچنین مهمان باید حد مهمانی را مراعات کند؛ امام رضا(ع) می‌فرماید: الضِیافَةُ ثلاثةُ اَیّامٍ وَ لَیالیهِنَّ، فما فوقَ ذلك فَهُوَ صَدَقَة؛ حدّ ضیافت و مهمانی تا سه شبانه‌روز است. بیشتر از آن، دیگر تصدّق و احسان خواهد بود. (بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٤٦٠)

از دیگر آداب مهمانی اینکه مهمان را به کاری نگیرند‌، خواه درباره پذیرایی یا خرید یا شستن و مانند آنها؛ چنان‌که امام محمدباقر(ع) می‌فرماید: مِنَ الجَفاء اِستخدامُ الضَّیفِ؛ به کار گرفتن مهمان، نشانه بی‌مهری و جفاکاری به اوست.

(جامع‌السعادت، ج ٢، ص ١٥٣)

سخن درباره اهمیت و آداب مهمانی در آموزه‌های دینی بسیار است ولی برای رعایت اختصار به همین مقدار بسنده می‌شود.