مراتب فهم قرآن (پرسش و پاسخ)
پرسش:
آیا شناخت معانی و مقاصد آیات وحیانی قرآن فقط برای عدهای خاص مقدور میباشد، یا اینکه هرکسی متناسب با عقل و توانمندی خود میتواند این شناخت را از قرآن پیدا کند و به آن عمل نماید؟
پاسخ:
قرآن کتابی قابل فهم برای همه مخاطبان
شکی نیست که قرآن کتاب معرفت و هدایت و نسخه شفابخش و نقشه راه سعادت و رستگاری همه انسانها در همه عصرها و نسلها میباشد و مائدهای آسمانی است که همه اقشار و طبقات مردم فراخور ظرفیت و استعداد ذهنی و قلبی خود میتوانند از آن بهره ببرند. این کتاب حجت شرعی برای هدایت تشریعی همه انسانها تا روز قیامت بوده و اگر برای همگان قابل فهم نبود نقض غرض هدایت الهی پیش میآمد. امام خمینی(ره) در این رابطه مینویسد: «ظواهر قرآن کریم برای همه مخاطبان قابل فهم است و در این جهت زبان قرآن، زبان عرف عقلای عالم و زبانی فراگیر، همگانی، وحیانی، فطری و فراعصری است و در عین حال از همه شیوهها و اسلوبهای بیانی، متناسب با شرایط و مقتضیات و احوال و افهام مخاطبان، برای القای معارف الهی استفاده نموده است. قرآن کریم گاهی با زبان موعظه و نصیحت، گاهی با زبان حکمت و عقل، گاهی با زبان تمثیل و کنایه، گاهی با زبان قصه و حکایت و گاهی نیز با زبان رمز و اشاره حقایقی را تعلیم داده است.»(آداب الصلوهًْ، امام خمینی(ره)، ص187)
مراتب نزول قرآن
یکی از مبانی معرفتی تفسیر و تاویل قرآن کریم، این اندیشه و عقیده است که قرآن پیش از نزول در این عالم، دارای مراتب و مراحلی است. مفهوم نزول قرآن که در آیات بسیاری بدان اشاره شده این است که آن معانی بلند عرفانی و معنوی، از مرتبهای عالی به سطحی برسد که بتواند در قالب الفاظ و کلمات برای مخاطبان قابل درک باشد. بنابراین حقیقت قرآن، پیش از مرحله نزول فراتر از الفاظ و معانی کنونی بوده است. امام خمینی(ره) در این رابطه میفرماید: «خدای تبارک و تعالی به واسطه سعه رحمت بر بندگان، این کتاب شریف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرموده و به حسب تناسب عوالم، تنزل داده تا به این عالم ظلمانی و سجن طبیعت رسیده و به کسوت الفاظ و صورت حروف درآمده است.»(همان، ص184) علامه طباطبایی(ره) که معتقد است قرآن به مقتضای مخاطبان خود، از حقیقت خود تنزل نموده تا برای آنان قابل فهم باشد، مینویسد: «بیانات لفظی قرآن، مثلهایی برای معارف حقه الهی است، چون این بیانات در این آیات، تا سطح عامه مردم، که جز امور حسی را درک نمیکنند، تنزل یافته است، زیرا آنان معانی کلی را هم در قالب جسمانی آن درمییابند.»(المیزان، ج3، ص61)
مراتب ظاهر و باطن و سطوح معنایی قرآن
قرآن کریم علاوه بر مراتب نازله دارای مراتب ظاهر و باطن نیز است و معانی باطل یا بطون قرآن نیز متکثر در هفت یا هفتاد بطن گفته شده که این ویژگی و امتیاز خاص سطوح معنایی داشتن و دارای مراتب بودن زبان قرآن، از جمله معجزات قرآن و نشانی از جامعیت آن میباشد. امام خمینی(ره) در اینباره مینویسد: «قرآن منازل و مراحل و ظواهر و باطنهایی دارد که پایینترین مرحله آن در پوسته الفاظ و گونههای تعینات قرار دارد، همچنانکه وارد شده است که برای قرآن ظاهر و باطن و حد و معطلی است و این آخرین منزل بهره زندانیان در تاریکیهای عالم طبیعت است.(شرح دعای سحر، امام خمینی(ره)، ص38)
و در بخش دیگری از این کتاب آوردهاند: «بدان، همانطور که از برای کتاب تکوین الهی به اعتباری هفت بطن و به توجیه دیگری هفتاد بطن هست که جز خدا و پایداران در علم، کسی را از آن بطون آگاهی نیست.(همان، ص59) همچنین در کتاب «اداب الصلوهًْ، ص185» میفرماید: «و باید دانست که در این کتاب جامع الهی به طوری این معارف از معرفهًْ الذات تا معرفهًْ الافعال مذکور است که هر طبقه به قدر استعداد خود، از آن ادراک میکنند، چنانچه آیات شریفه توحید و خصوصاً توحید افعال را علمای ظاهر و محدثین و فقها، طوری بیان و تفسیر میکنند که به کلی مخالف و مباین است با آنچه اهل معرفت و علمای باطن تفسیر میکنند و نویسنده هر دو را در محل خود درست میداند، زیرا که قرآن شفای دردهای درونی است و هر مریضی را علاج میکند.» امام علی(ع) هم در معناشناسی ظاهر و باطن قرآن میفرماید: «هیچ آیهای نیست جز اینکه چهار معنا دارد: ظاهر، باطن، حد و مطلع، ظاهر قرآن، تلاوت و باطن آن، فهم و حد آن، احکام حلال و حرام و مطلع عبارت از مراد خداوند از بنده است».(کنزالعمال، ج2، ص550)، (تفسیر الصافی، ج1، ص30)