وسایل گرمایشی غیراستاندارد قاتل جان و انرژی (بخش نخست)
گالیا توانگر
باتوجهبه هشدار هواشناسی و پیشبینی كاهش دما در اكثر نقاط كشور و به دنبال آن افزایش استفاده از وسایل گرمایشی همچون بخاریهای گازی، نفتی، شومینه، پکیج، آبگرمکن، موتورخانه و... احتمال وقوع مسمومیت با گاز مونوکسید کربن، بالا میرود. اگر از اين وسائل استفاده میشود، حتماً یک راه برای گردش هوا بايد در نظر گرفته شود.
برخی شهروندان هزینه بالای خرید بخاری نو و تجهیز وسایل گرمایشی برای استاندارد کردن آن را دلیلی بر راهاندازی وسایل گرمایشی معیوب از سر ناچاری اعلام میکنند.
عدهای از کارشناسان اهلفن نیز عنوان میکنند که حتی در شرایط خرید بخاری نو، متأسفانه بخاریهایی که هم اکنون در بازار لوازمخانگی موجوداند از درصد پایین بازدهی برخوردار بوده و موجب اتلاف بالای انرژی هستند.
حالا بماند که برخی خانوادههای کمبرخوردار حتی در هنگام راهاندازی و سرویس وسایل گرمایشی نمیتوانند از نظر یک کارشناس استفاده کنند و خودشان اقدام به راهاندازی میکنند؛ چرا که هزینه تعمیرکار بالاست. بیاحتیاطی و ناآگاهی در راهاندازی وسایل گرمایشی موجب میشود که این وسایل بهدرستی کار نکنند و عدم کارکرد صحیح آن بسیار خطرساز است. از هموطنان درخواست میشود از ایمن بودن وسایل گرمایشی خود اطمینان حاصل کنند.
مونوکسید کربن گازی بیرنگ و بیبو است و علائم مسمومیت با گاز مونوکسید کربن شامل: ضعف و بیحالی، سردرد، سرگیجه، تهوع و استفراغ، ایجاد حالت دوبینی و کاهش سطح هوشیاری است و چنانکه اگر افراد در این محیط قرار گيرند دچار حالت تشنج و بیهوشی شده و حتی دچار کما یا مرگ میشوند. اگر با فردی که دچار مسمومیت با گاز مونوکسید کربن شده بود برخورد كرديد، ضمن تماس فورى با اورژانس و آتشنشانی باید او را از محل خارج و به فضای باز منتقل کنیم.
هدررفت انرژی
با وسایل گرمایشی غیراستاندارد
رمضانعلی سنگدوینی عضو کمیسیون انرژی و نماینده مردم آققلا و گرگان در مجلس شورای اسلامی میگوید: «ما کمبود گاز نداریم، بلکه ما خوب مدیریت نمیکنیم. اگر با مدیریت درست گاز را بهینه مصرف کنیم و به بخشهای صنعت، تجارت و خانگی مسیر و روش استفاده از گاز طبیعی را بگوییم مطمئناً ما ناترازی گاز نخواهیم داشت؛ زیرا ما نزدیک ۲۵ تا ۲۷ میلیون خانوار مصرفکننده گاز طبیعی داریم که بخاری استفاده میکنند.»
وی در ادامه میافزاید: «در مورد مدیریت مصرف گاز ابتدا باید مردم نفع داشته باشند. زمانی که به مردم میگوییم صرفهجویی کنید، آنها با بخاری دارای 20 تا 25 درصد بازدهی چه صرفهجویی میتوانند کنند؟ ۲۵ میلیون خانوار مصرفکننده گاز طبیعی که ۲۰ میلیون آن بخاری استفاده میکنند، اگر اینها روزانه
۲۴ ساعت ۲ مترمربع گاز مصرف کرده و صرفهجویی کنند
۴۰ میلیون مترمکعب میشود که تقریباً چیزی حدود
۲ فاز پارس جنوبی است.»
وی تأکید دارد: «اگر ما برای مردم بخاری دارای بازدهی بالا تولید میکردیم و در اختیار آنان قرار میدادیم، میتوانستیم کمک بسیاری کنیم. آیا ما این کار را انجام دادیم؟ نه، درحالیکه بعضی از دانشبنیانهای ما بخاریهایی تولید کردند که دارای بازدهی ۴۵ تا ۵۰ درصد است.»
عضو کمیسیون انرژی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «امروز چند درصد مردم در ساختمانهای قدیمی در روستاها و شهرهای کوچک از پنجرههای دوجداره استفاده میکنند؟ این موضوع بسیار مهمی است. در برنامهای گفته شد ما پنج و نیم برابر دنیا گاز مصرف میکنیم! دنیا حتماً اقدامات مؤثری برای انرژی فراهم کرده است؛ حال ما چه شرایطی را برای مردم فراهم کردهایم؟! من دو سال است که در مجلس فریاد میزنم ما از بهینهسازی مصرف سوخت تنها حرف میزنیم و شرایطی را برای آن فراهم نکردیم. به این دلیل ۲۰ میلیون خانوار در روستاها و شهرهای کوچک و حاشیه شهرها از بخاری استفاده میکنند و گاز مصرف میشود.»
25 میلیون بخاری معیوب در کشور
حسن مرادی یک کارشناس انرژی صراحتاً میگوید: «وجود ۲۵ میلیون بخاری غیراستاندارد در کشور یکی از عوامل مصرف زیاد و هدررفت انرژی است. در دولت دوازدهم این رقم معادل ۲۲ میلیون بود، اما متأسفانه همانطور که اشاره شد در حال حاضر این رقم به بیش از ۲۵ میلیون رسیده، متأسفانه شرکتها به فکر استانداردسازی وسایل گرمایشی نیستند و این موضوع مقدار مصرف را بسیار افزایش داده است.»
وی در ادامه متذکر میشود: «با بهینهکردن وسایل گرمایشی میتوان میزان مصرف را به یکپنجم کاهش داد، در دولت دوازدهم قرار بر تعویض بخاریهای غیراستاندارد بود، اما متأسفانه حتی یک بخاری هم تعویض نشد. شرکت بهینهسازی مصرف سوخت در این زمینه باید از اطلاعات شرکتهای دانشبنیان استفاده و بهره گیرد.»
این کارشناس انرژی همچنین بیان میکند: «طی سالهای گذشته قرار بر عایقبندی موتورخانهها بود، شاید ۳۰ الی ۴۰ درصد موتورخانهها از عایقبندی برخوردار نیستند و این یک فاجعه محسوب میشود، با اعزام افراد متخصص به منازل و بررسی موتور خانهها باید میزان مصرف و استاندارد بودن آن مشخص شود.»
ایمنی وسایل گرمایشی برای هیچکس مهم نیست!
خبرگزاری ایلنا در تاریخ 23/10/1401 در گزارشی اعلام کرده: «17 کارگر در ۲۱ روز بر اثر آتش یا گاز سمی جان باختهاند که عمدهترین دلیل حادثه، وسایل گرمایشی ناایمن بوده است؛ یا گاز پیکنیکی یا بخاری غیراستاندارد یا دلخراشتر از همه در مورد حادثه شهرک صنعتی البرز، بخاریهیزمی در مجاورت مواد قابل احتراق!»
افزایش چشمگیر آمار مرگ و میر در حوادث زمستانی، جای خالی خیلی چیزها را نشان میدهد؛ ضعف نهادی کارگران در پیگیری حقوق صنفی، ضعف ایمنی کارگاهی و غفلتِ مرگبارِ سودجویانی در قامت کارفرما و در سطحی مهمتر، ضعف نظارتیِ نهادهای متولی بهخصوص وزارت کار که به نظر میرسد «بازرسی کار» و «محافظت از جان کارگران» را امری تشریفاتی و بوروکراتیک میدانند و فقط به بازرسی صوری از کارگاههای بزرگ و اصطلاحاً در معرض دید، بسنده میکنند.
شهرام غریب کارشناس ارشد و متخصص ایمنی، افزایش چشمگیر حوادث کار در پاییز و زمستان امسال را ناشی از نقصان ساختاری در بحث ایمنی محیط کار میداند و به ایلنا میگوید: «تفکر ایمنی باید برایناساس باشد: اول پیشبینی، بعد کنترل و در مرحله بعدی اگر اتفاقی افتاد، اعلام و اقدام صحیح که متأسفانه اینگونه نیست. در اینکه برخی شرکتها در مورد خرید تجهیزات ایمنی و وسایل ایمن به دلیل مسائل مالی خساست به خرج میدهند، شکی نیست؛ اما بحث اصلی این است که تفکر پیشگیری و کنترل اساساً حاکم نیست.»
غریب، علت اصلی افزایش نرخ حوادث کار را فقدان تفکر ایمنی در سازمانها، واحدها و کارخانهها میداند که متأسفانه ایمنی و هزینهکردن برای آن را اولویت نمیدانند؛ او در مورد سطح پایین نظارت توسط دستگاههای متولی میگوید: «باید گروهی را بگذاریم تا ناظر بر ناظران ما باشند! سؤالات بسیار است؛ اگر ایمنی در یک کارگاه یا سازمان مشکل دارد، این ناظران چرا یقه مدیرعامل کارخانه یا مدیر آن سازمان را نمیگیرند، چرا فشار بالادستی از ارگانهای مرتبط وارد نمیشود؛ چرا مسببان بهدرستی و بر اساس میزان جرم، مجازات نمیشوند؟ که اگر همه اینها اتفاق میافتاد، مطمئن باشید نهتنها حوادث کار و آتشسوزی زیاد نمیشد، بلکه امروز شاهد کاهش نرخ حوادث کار بودیم.»
جان گرفتن قاتل خاموش با بخاریهای روشن
مسمومیت با بخاری اولین و شایعترین علت گازگرفتگی است. در مسمومیت با CO با استفاده از پیکنیکیهای گازی در خودرو در سال گذشته با آمار بالایی روبهرو بودیم و همچنین مسمومیت با آبگرمکن نیز یکی دیگر از دلایل مرگ هموطنان در روزهای سرد سال است. برخی از افراد اقدام به روشنکردن گاز برای گرمتر شدن فضا میکنند، برخی از رانندگان نیز گاز پیکنیکی را در کابین خودرو روشن میکنند که این هم اقدام خطرناکی است و نباید انجام شود. در مجموع سرمای ناگهانی هوا نباید سبب شود که افراد بدون رعایت نکات ایمنی از وسایل گرمایشی استفاده کنند. همچنین حتماً باید به این نکته توجه کرد که بستن تمام درها و منافذ عبور و تهویه هوا در منازلی که وسایل گازسوز در آن روشن است، اشتباه بوده و حتماً باید محلی برای تهویه هوا ایجاد شود.
تهوع، استفراغ، سرگیجه، خوابآلودگی، بیحالی، کاهش سطح هوشیاری و استفراغ از جمله مهمترین علائم مسمومیت با گاز CO است و متأسفانه در برخی موارد سطح هوشیاری بهقدری کاهش مییابد که بیمار سریع به کُما رفته و یا دچار مرگ میشود.
صالح طبری رئیسمرکز اورژانس تهران با بیان اینکه بهترین افرادی که میتوانند منشأ بروز CO را تشخیص دهند آتشنشانها هستند، میگوید: «مسمومیت با گاز مونوکسید یک مسمومیت آرام است. مواردی وجود داشته که افراد به دلیل کاهش هوشیاری ناشی از استنشاق گاز مونوکسید کربن، حین تماس با سامانه ۱۱۵ از حال رفتند و در این شرایط نمیتوان به افراد کمک کرد.»
وی میگوید: «اگر افراد کوچکترین نشانه از وجود گاز مونوکسید کربن را مشاهده کردند باید به آن شک و مکان را ترک کنند. درصورتیکه بدحال هستند باید حتماً با اورژانس و آتشنشانی تماس گیرند و ضمن بازکردن در و پنجرهها برای جریانپیداکردن هوا باید مصدومان را از محل دور کنند. این نکته قابلتوجه است که اقدامات اولیه درمانی نباید در محلی که گاز مونوکسید در حال انتشار است انجام شود.»
رئیسمرکز اورژانس تهران در پاسخ به این سؤال که علایم گازگرفتگی میان چه افرادی واضحتر است؟ توضیح میدهد: «قدرت گاز مونوکسید کربن ۳۰۰ برابر اکسیژن است. میان برخی افراد، مثل سالمندان، بیماران قلبی، افراد دارای بیماریهای تنفسی، کودکان و زنان باردار نشانههای واضحتری از گازگرفتگی را میتوان مشاهده کرد.»
وی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «برخی از توصیهها بارها تکرار شده، اما باتوجهبه اهمیت بیش ازاندازه آنها باید چندین باره تکرار شوند. بهعنوانمثال بارها گفته شده که گاز مونوکسید کربن فاقد رنگ، بو و مزه است به همین دلیل افراد سریع نمیتوانند متوجه وجود این قاتل خاموش در منزل شوند، اما همچنان شاهد بیتوجهی به آن هستیم. باید این موارد بیشتر مطرح شود تا آمار مسمومیت با گاز مونوکسید کربن به حداقل برسد.»
توصیههایی برای کیش و مات قاتل خاموش
جلال ملکی، سخنگوی آتشنشانی تهران نقص در دودکش را از عوامل مهم انتشار گاز مونوکسید کربن میداند و به جامجم میگوید: «قبل از نصب بخاری از باز بودن مسیر دودکشهای داخل دیوار مطمئن شوید. برای اطمینان، از پشتبام به یک ریسمان وزنهای بسته و به داخل دودکش فرستاده و اگر تا انتها پایین آمد نشاندهنده باز بودن مسیر است. از کلاهک H روی لوله بخاری، پکیج و آبگرمکن استفاده کنید.»
مکش کامل دودهای سمی توسط دودکش یکی از موضوعاتی است که باید به آن توجه کنید. ملکی برای تست مکش دودکش هم راهکار سادهای دارد: «تکهای کاغذ را آتش زده و آن را مقابل ورودی دودکش روی دیوار قرار دهید. اگر دودکش بخاری صحیح کار کند باید شعله به سمت داخل دودکش کشیده شود. بعد از شروع به کار دستگاه گازسوز، به قسمت بالایی دودکش دست بزنید، سرد بودن آن نشان از خوب عملنکردن دودکش است.»
سخنگوی آتشنشانی تهران در ادامه یک باور اشتباه و البته مرگبار اشاره کرد و ادامه میدهد: «از قراردادن انتهای دودکشها در سطل آب خودداری کنید. این گاز در آب حل نشده و فقط باعث مسدودشدن مسیر خروجی آن شده و گاز از طریق دیگر خارج و وارد فضای داخلی محیط میشود. از حداقل زانویی در نصب دودکشهای داخل واحد استفاده کنید. بهترین وضعیت برای نصب دودکشها، حالت عمود یا قائم است که در این حالت آلایندهها بهسهولت خارج میشوند و هرچه شیب دودکش پایینتر رود، خروج آلایندهها سختتر خواهد شد.»
این روزها برخی برای هدر نرفتن گرما، تمام راههای ورود هوا به داخل خانه را مسدود میکنند. کاری که ملکی آن را خطرناک میداند و میگوید: «هرگز تمام راههای ورودی هوا را نبندید و مسیر مناسبی را هم برای ورود اکسیژن و هوای تازه به محیط در نظر بگیرید. نیازی نیست تمام در و پنجرهها را باز بگذارید، بخشی از پنجره یا زیر در واحد کافی است. هرچه مسیر ورود هوا به وسیله گرمایشی نزدیکتر باشد، بهتر است.
جنس دودکش و لولههای بخاری هم نکته مهمی است که باید به آن دقت شود. در داخل واحد و برای وسایل گرمایشی و شعله دار، فقط از دودکشهای ورق سفید گالوانیزه استفاده کنید. این دودکشها مقاومت فیزیکی بیشتری دارند.»
وی در پایان سردرد، ضعف، سرگیجه، حالت تهوع یا استفراغ، تنگی نفس، گیجی و ازدستدادن هوشیاری را از علائم گازگرفتگی اعلام کرده و میگوید: «فردی که با گاز مونوکسید کربن مسموم شده است باید بلافاصله به فضای باز رفته و تا زمانی که آمبولانس به محل برسد، باید هوای آزاد استنشاق کند.»