فرق میان طریق، سبیل و صراط(پرسش و پاسخ)

پرسش:
در آموزه‌های وحیانی قرآن چه تفاوت‌هایی میان کلمات طریق، سبیل و صراط وجود دارد؟
پاسخ:
همه این واژه‌ها و کلمات قرآنی یعنی طریق، سبیل و صراط به معنای راه می‌باشند، از نظر معنایی به یکدیگر نزدیکند، اما تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند که ذیلا به آنها اشاره می‌کنیم.
1- طریق
طریق به معنای راه است و راهی که با پا پیموده شود. راغب اصفهانی می‌گوید: راهی که با پا پیموده و زده می‌شود. «فاضرب لهم طریقا فی‌البحر یبسا» برای آنها راهی خشک در دریا بگشا.(طه- 77) و از این معنا واژه طریق برای هر روشی که انسان در کاری خوب یا ناپسند در پیش می‌گیرد، استعاره شده است.
در قرآن کریم آمده است «و یذهبا بطریقتکم المثلی» آیین و روش نیکوی شما را از بین ببرند.(همان، 63)
طریق به معنای وسیله یا واسطه نیز می‌باشد. «نال الشییء عن طریق فلان» به وسیله فلانی به چیزی نائل شد.«وصل الیه بطریق الوراثه» آن چیز از راه وراثت به او رسید. (مفردات راغب، ص 518) همچنین در برخی از فرهنگ لغات به معنای راه، شیوه، روش، آیین، مسلک، هال، حالت، عادت، خو پیشه و شغل آمده است. (فرهنگ معین، ذیل واژه طریق) در قرآن کریم طریق به معانی مختلفی به‌کار رفته است که به اهم آنها اشاره می‌کنیم: 1- اعم از راه خوب یابد: «لیهدیهم طریقاً» آنها را به راه هدایت نخواهد کرد‌(اعم از راه خوب یابد) (نساء-168) چرا که به گونه مطلق ذکر شده است. 2- راه بد: «الاطریق جهنم» مگر به سوی راه دوزخ (نساء -169) در اینجا تصریح به راه بد دارد که راه جهنم و دوزخ است. 3- راه خوب: «یهدی الی الحق و الی طریق مستقیم» به سوی حق و راه راست هدایت می‌کند. (احقاف-30) در این آیه به معنای راه خوب که راه مستقیم است به کار رفته است. 4- راه ایمان «و ان لواستقاموا علی الطریقه» و اگر آنها (جن و انس) بر طریقه (ایمان) استقامت ورزند. (جن-16)
در این آیه به راه ایمان معنا شده است. 5- مسلک و شیوه: «اذ یقول امثلهم طریقه ان لبثتم الا یوماً» هنگامی که آن کس که از همه آنها روشی بهتر دارد می‌گوید، شما تنها یک روز درنگ کردید. (طه- 104) به معنای مسلک و شیوه ذکر شده است. 6- اعم از راه‌های زمینی و آسمانی: «و لقد خلقنا فوقکم سبع طرائق» ما بر بالای سر شما هفت راه (طبقه) قرار دادیم. (مومنون- 17) به نظر می‌رسد این معنا که طریق به معنای راهی باشد که صرفا وسیله‌ای برای رساندن باشد،‌ به حقیقت نزدیک‌تر است. حال این راه‌ها چه مجازی و چه حقیقی تفاوتی نمی‌کند.
2- سبیل
سبیل به معنای راه است، اعم از هرگونه راهی، چه راه ضلالت باشد و چه راه هدایت و یا راه معمولی. (قاموس قرآن، ج3، ص 242) برخی دیگر گفته‌اند که سبیل راهی است نرم که سهل‌گذر و هموار باشد (مفردات راغب، ص 396) در قرآن کریم نیز سبیل به معنای گفته شده به کار رفته است که به اهم آنها اشاره می‌کنیم: 1- مطلق راه، راه سفر «و لاجنبا الا عابری السبیل» همچنین هنگامی که جنب هستید مگر اینکه جنب هستید مگر اینکه مسافر باشید (نساء-43) 2- راه راست: و من یتبدل الکفر بالایمان فقد ضل سواء السبیل» کسی که کفر را با ایمان مبادله کند (و آن را به جای ایمان بپذیرد) از راه مستقیم (عقل و فطرت) گمراه شده است. (بقره- 108) 3- راه‌حل مشکل، راه چاره و نجات: فامسکو هن فی البیوت حتی توفّاهنّ الموت او یجعل الله لهن سبیلا» اگر گواهی دادند آنان (زنان) را در خانه‌های (خود) نگهداری تا مرگشان فرا رسد، یا اینکه خداوند راهی برای آنها قرار دهد (نساء- 15) 4- گناه عقوبت و سرزنش (توبه- 91) 5- راه مومنان (نساء- 115) 6- راه و رفتار گناهکاران (انعام- 55) 7- راهی میان حق و باطل (نساء- 105) 8- مال، زاد و توشه و صحت و توانایی (نساء- 97)
3- صراط
صراط به معنای راه است، و بیش از 40 بار در قرآن آمده است. راغب صراط به معنای راه مستقیم ذکر کرده است (مفردات، ص 482) در کتاب قاموس قرآن صراط به معنای راه خدا آمده است (قاموس قرآن، ج 4، ص 123) به دین صراط گفته شده، زیرا سالکش را به بهشت می‌رساند. همچنان که صراط رونده‌اش را به مقصد می‌رساند (تفسیر جوامع الجامع، ج 1، ص 9) صراط به معانی مختلفی در قرآن کریم آمده و هیچ‌گاه به صورت جمع به کار نرفته است 1- راه خدا (هود- 56) 2- راه پیامبر خدا (یس- 3 و 4) 3- راه تمسک به قرآن (زخرف- 43) 4- راه ایمان آورندگان واقعی (حج- 45) 5- راه نعمت داده‌شدگان (حمد- 7) نتیجه اینکه واژه صراط صرفا به صورت مفرد آمده و جمع ندارد. اما واژه‌های سبیل و طریق هر دو به صورت جمع وارد شده است. سبیل هم در راه خیر و هدایت و هم در راه شر به کار رفته و با شرک و ضلالت جمع می‌شود و طریق هم در راه خوب و بد استعمال شده اما واژه صراط فقط در خیر به کار رفته و هرگز با شرک و ضلالت جمع نمی‌شود. همچنین سبیل و طریق برای راه‌های گوناگون و کوچک است. اما صراط بزرگ راهی است که راه‌های کوچک به آن ختم می‌شود. بنابراین صراط تنها یک راه است و سر آن هم این است که صراط به خداوند استناد دارد و راه مستقیم الهی تنها یک راه بیشتر نیست.