تراکم جمعیت بالا در کلانشهرها- جهش مشکلات
قاسم رحمانی
کرونا با انجام واکسیناسیون گسترده در کشور مهار شده و همه مراقبت میکنند که سویههای جدید دامنگیر ایران نشود. این ویروس اما درسهای بزرگی به همه داد که یکی از آنها، لزوم کاهش ازدحام جمعیت در تهران و کلانشهرهای کشور برای حفظ جان خودمان است.
اگر چه افزایش جمعیت کشور، امری ضروری است اما کاهش ازدحام جمعیت در شهرهای بزرگ هم ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در واقع باید، بازتوزیع جمعیت در سرزمین پهناور ایران صورت بگیرد. کشوری که در مرزها و سواحل طولانی، میتواند ساکنان خود را دارای ثروت و رفاه کند اما همه چیزش را جمع کرده در تهران و برخی کلانشهرها.کلانشهرهای چاق و بدقواره که از وزن زیاد و نداشتن تناسب، رنج بسیار میبرند. آسمانشان دودی است و کوههایش در تسخیر آهن و سیمان. این وضعیت تهران با شدتی کمتر در 10 کلانشهر دیگر هم وجود دارد.
در گزارش پیش رو، به تحلیل و بررسی برخی مشکلات بدیهی و آشکار تهران و کلانشهرها میپردازیم. مشکلاتی که جلوی چشم مسئولان و مردم است و همواره از ضرورت رفع آن سخن میگویند و اقدامات زیادی هم برای حل این مشکلات انجام دادهاند اما روز به روز این مشکلات به شکل و شمایل دیگری خودنمایی میکند!
تراکم بالای جمعیت؛ علتالعلل مشکلات
آخرین آمارهای جمعیتی حکایت از سکونت
10 میلیون نفر در تهران دارد که در روز بین دو تا چهار میلیون نفر دیگر هم به آن وارد و شب خارج میشوند.
وسعت تهران را از 640 تا 752 کیلومتر مربع گفته و نوشتهاند. هر کیلومتر مربع معادل یک میلیون متر مربع است. در واقع فضای شهر تهران برای هر نفر از
45 تا 75 متر مربع است. گفته میشود که هر خودرو برای حرکت 25 متر مربع نیاز دارد حال آنکه طول معابر تهران 2911 کیلومتر معادل دو میلیون و 911 هزار
متر است و گنجایش حدود 500 هزار خودرو را دارد اما چهار میلیون دستگاه شماره گذاری شده است! سه میلیون موتورسیکلت هم پلاک دریافت کردهاند.
همچنین بر اساس آمارها در تهران روزانه
30 میلیون سفر صورت میگیرد که معادل 75 هزار اتوبوس دارای 40 صندلی است. ظرفیت متروی تهران شش میلیون سفر است که تا 10 میلیون قابل افزایش است. بنابراین20 میلیون سفر یعنی معادل 50 هزار اتوبوسِ 40 صندلی باقی میماند.
کاهش ازدحام یعنی حفظ جان
اگر در گذشته ضرورت کاهش ازدحام تهران و کلانشهرها؛ برای کاهش ترافیک، آلودگی هوا، زمین، تصویری و صوتی مطرح میشد اکنون بحث حفظ جان است.
یک شهروند تهرانی به گزارشگر کیهان میگوید:«کرونا هشداری بود برای پایتخت و شهرهای بزرگ که در حوادثی چون زلزله، ازدحام جمعیت و ساختمان و خودرو و... تا چه میزان میتواند خطرناک باشد.»
یک معلم ایلامی ساکن تهران میگوید:«کرونا نشان داد که هر چه شهرها بزرگتر و پرجمعیتتر باشد، جهش تعداد بیماران و فوتیها افزایش مییافت تا آنجا که گاهی استان و شهر تهران تا یکسوم بیماران و فوتیهای روزانه را ثبت میکرد اما در استانهای کم جمعیتی چون ایلام در حد اعداد تک رقمی بود.»
حسینزاده؛ روستایی ساکن غرب استان اصفهان میگوید:« در برخی روستاهای استان پرجمعیت اصفهان که حدود سه هزار نفر جمعیت دارند، کل فوتیهای کرونا در یکسال و 10 ماه گذشته پنج نفر بوده است. چرا من باید به خاطر تعطیلی شهرهای اصفهان و تهران ضرر کنم؟ عامل اصلی شیوع کرونا در کشور، شهرهای بزرگ بودند و دلیل آن، تراکم بالای جمعیت آنهاست.»
یک روستایی اهل کرمانشاه میگوید:«وقتی تهران یا کرمانشاه به دلیل کرونا تعطیل میشد، منِ روستایی هم ضرر میکردم. من چه گناهی کردهام. دولت برای انتقال جمعیت و تمرکز زدایی کلانشهرها به شهرهای دیگر کاری بکند.»
با وجود این تعداد ماشین و موتور، در آینده باید همه ساختمانها، پارکها و... را تبدیل به خیابان کنیم.
مصیبت کلانشهری همچون تهران
بر اساس گزارشها و مستندات، مشکلات تهران از زمانی شروع شده که جمعیتش از یک میلیون نفر فراتر رفته است اما درس عبرتی برای دیگر شهرها و خود پایتخت نشده است.
همان طور که در بالا آمد، بر اساس آمارها، وسعت کل معابر تهران 2911 کیلومتر است و این میزان فقط جوابگوی 500 هزار خودروی در حال حرکت است اما در پایتخت چهار میلیون خودرو و سه میلیون موتورسیکلت شماره گذاری شده است.
در واقع تعداد خودروها، هشت برابر ظرفیت معابر است. چنین وضعیتی با شدت کمتر در دیگر کلانشهرها هم وجود دارد.
براساس آمار سال 96 راهنمایی و رانندگی که در مورد میزان خودروهای تولید شده منتشر شده است، تعداد خودروهای شماره گذاری شده در کل ایران، 20 میلیون خودرو بوده که حدود یکپنجم آن در شهر تهران است.
براساس اطلاعات منتشر شده از سوی مرکز مطالعات ترافیک شهرداری تهران، در هر روز 1033 خودروی
جدید و بنابراین در هر ساعت، 43 دستگاه خودروی جدید به معابر پایتخت وارد میشوند و این غیر از موتورسیکلتهاست.
اما در مقابل، روند خروج خودروهای فرسوده بسیار کم است. البته در مورد تعداد و روند خروج خودروهای فرسوده، تاکنون هیچیک از نهادها اطلاعاتی منتشر نکردهاند و عدد مشخصی موجود نیست.
بررسیها در این مورد نشان میدهد که هر خودرو برای عبور و مرور به حداقل 25مترمربع فضای حرکتی نیاز دارد. بنابراین لازم است تا روزانه 25 هزار مترمربع به وسعت معابر تهران اضافه شود که البته چنین چیزی غیرممکن است. با این وجود وضعیت ترافیک در شهر تهران هر روز بدتر از روز قبل
میگردد.
خودروهایی برای توقف
هر اتوبوس اگر چه فضای چهار سواری را اشغال میکند اما حداقل 10 برابر یک سواری مسافر میبرد. هر چند که استفاده از این وسیله در برخی معابر جنوب شهر که باریک است شدنی نیست و به وسایلی چون مینی بوس و ون نیاز است. با توجه به اینکه ظرفیت معابر تهران 500 هزار خودرو است با فرض وجود
50 هزار اتوبوس که معادل 200 هزار سواری است فقط 300 هزار فضای دیگر میماند برای هفت میلیون سواری و موتورسیکلت.
آماری از خودروهایی که در تاکسیهای اینترنتی کار میکنند داده نشده اما ازدیاد آنها معضل جدیدی است که به تهران و کلانشهرها اضافه شده است.
البته وقتی در شهرستانها، کار نیست و اغلب امکانات و مراکز شغلی در تهران جمع شده، گناهی هم ندارند. اخیرا فعالیت تاکسیهای اینترنتی پلاک شهرستان ممنوع شده که بر اساس تجربیات گذشته موجب کمبود این نوع وسیله، پلاکفروشی و... میشود.
یک جامعهشناس میگوید:«با وجود چهار میلیون خودرو و ظرفیت 500 هزار خودرویی معابر تهران؛ اگر کل معابر صرفا به خودروهای سواری اختصاص یابد و روزانه 500 هزار ماشین به شهر بیاید، هر هشت روز یکبار نوبت به خودروها میرسد. یعنی هر ماشین در ماه سه بار و در سال 12 یا 13 بار میتواند بیرون آورده شود.»
یک معلم میگوید:«با وجود ترافیک، جریمهها، تصادفات زیاد و... بیرون آوردن ماشین در تهران، صرف نمیکند. جادههای خروجی شهر هم کم و پرترافیک است به خصوص در مسیر شمال. بنابراین، خودروی سواری در تهران نه وسیله رفت و آمد است نه تفریح و تفرج. حرفی هم بزنیم میگویند در همه شهرهای بزرگ جهان همینطور است.»
انباشت مراکز شغلی
یکی از دلایل شلوغی تهران و کلانشهرها، تمرکز مراکز شغلی در داخل و حومه این شهرهاست. برخی آمارها نشان میدهد که تا 60 درصد امکانات کشور در شهر و استان تهران انباشت شده است.
یک جامعهشناس میگوید:«علاوه بر امکانات، وجود جذابیتهای واقعی و کاذب به خصوص در تهران، مردم روستاها و شهرهای کوچک را تشویق به مهاجرت میکند. چرا برج میلاد و این همه مال باید در تهران ساخته شود؟ این همه کارخانه از رده خارج در تهران چه میکند؟ چرا اینها را به شهرستانها منتقل نمیکنند.»
یک راننده اتوبوس خط راه آهن تجریش میگوید: « در این مسیری که هر روز میروم، تابلوهایی میبینم که متعلق به کارخانجات و شرکتهای شهرستانهاست. برخی از آنها ساختمانهای بزرگی هم دارند. اینها در تهران چه میکنند؟»
مشکل تامین برخی امکانات اولیه در کلانشهرها، جهشی بالا میرود. بر اساس آمارها و گزارشها؛ کمآبی، افت فشار گاز و کمبود برق، مربوط به کلانشهرهاست که به کل کشور تعمیم داده میشود. اخبار و گزارشهای مختلف، از فرسودگی شبکههای انتقال آب و برق و گاز و تلفن و هزینههای سرسامآور نگهداری از آنها در کلانشهرها وجود دارد. یک نماینده سابق مجلس میگوید:«با پول احداث یک پل در تهران، میتوان برای چندصد روستا جاده، آب، برق، گاز و تلفن کشید یا خانه بهداشت و درمانگاه ساخت. هجوم مهاجران به کلانشهرها چند برابر خدمات انجام شده همچون احداث مترو، بزرگراه و مال در این شهرهاست.»
ازدیاد آسیبهای اجتماعی
تراکم بالای جمعیت، آسیبهای اجتماعی را به صورت تصاعدی افزایش میدهد.
یک کارشناس مدیریت و برنامهریزی میگوید:
« برای رفع مشکلات تهران و کلانشهرها، وحدت و تمرکز فرماندهی وجود ندارد. این فقدان وحدت راهبری باعث شده که دستگاههای مختلف اجرایی در بحث آسیبهای اجتماعی به صورت بخشی عمل کنند. به طور مثال نیروی انتظامی متکدیان را از سطح شهر جمع میکند و به اردوگاه میبرد؛ اما بهزیستی به دلیل اینکه فضایی ندارد، آنها را رها
میکند.»
او میافزاید:« تهران؛ پایتخت همه آسیبهای اجتماعی است. مسائل اقتصادی، گردش مالی و تنوع شغلی در این شهر وجود دارد. بزرگترین ورزشگاهها و فضاهای درمانی در تهران است. تمرکز این همه امکانات در تهران، موجب بیعدالتی و بروز آسیبهای اجتماعی میشود. کلانشهرها هم به نسبت کمتری، این مشکلات را دارند.»
مصوبه عجیب
در اثنای تهیه این گزارش خبری عجیب که میتواند بر تراکم بالای جمعیت تهران و مشکلات دیگر بیفزاید، منتشر شد. خبر این است که شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، مکانیابی و ضوابط و مقررات ساخت بناهای بلندمرتبه در محدوده شهر تهران را تصویب کرد و بر طبق آن، بلندمرتبهسازی در تهران آزاد شد.
فرزانه صادقمالواجرد؛ معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی و دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مصوبه موافقت با بلندمرتبهسازی در پهنهها و عرصههای شهر تهران را به شهردار، استاندار و رئیس شورای اسلامی شهر تهران ابلاغ کرد.
اگرچه در این ابلاغیه به حفظ باغات و کنترل ساخت و سازها تاکید شده اما بلندمرتبهسازی؛ عامل جذبکننده جمعیت، افزایش انواع آلودگیها و ترافیک است و تجربیات 30 سال گذشته نشان میدهد که سازندگان برجها، بدون توجه به ضوابط، کار خود را میکنند. این در حالی است که تراکم بالای جمعیت، عامل جهش ویروس کرونا در پایتخت و تعطیلیهای خسارتبار در 22 ماه اخیر شده که زیان آن به کل کشور رسید.
شهرهای ضد اقتصاد
شهرهای شلوغ که روزگاری مولد اقتصادی بودند به ضد اقتصاد، محیط زیست و رفاه مردم تبدیل شدهاند و اکنون روزی نیست که مردم تهران و کلانشهرها از آلودگی هوا، زمین و فضای صوتی و تصویری، ترافیک سنگین و رانندگی بد، خودروهای تکسرنشین، موتورسیکلتهای بیقانون، سگگردانی در خیابانها، پارکها و خودروها، کثیفی اتوبوسها، درختها و معابر و دهها مشکل دیگر انتقاد و گلایه نکنند. این در حالی است که خدمات بسیاری به خصوص از سال 82 تا 96 صورت گرفته است اما تراکم بالای جمعیت، همواره بیش از خدمات بوده است.